Bir tişörtün fiyatı 5 avro ise gerçekten maliyeti de 5 avro mudur? Üretiminde kullanılan su, enerji ve hammaddeler dünyanın bir ucundan diğerine taşınırken ortaya çıkan emisyonlar veya birkaç kez giyildikten sonra atığa dönüşmesinin bedeli etikette görünmez. Üretim zincirindeki düşük ücretler, uzun çalışma saatleri ve iş güvenliği sorunları da çoğu zaman bu görünmeyen maliyetin bir parçası.
Fransa şimdi bu görünmeyen hesabın en azından bir bölümünü fiyatlara yansıtmayı deniyor. 1 Eylül'de uygulamaya giren yeni sistemin arkasında yalnızca tekstil sektörünün çevresel etkisi değil, e-ticaret platformları üzerinden satılan çok ucuz giysilerdeki hızlı artış da bulunuyor. Düzenleme özellikle hızlı modanın en uç biçimi olarak tanımlanan “ultra hızlı moda” modelini hedef alıyor.
Bu model yalnızca ucuz giysi satmakla tanımlanmıyor. Çok kısa sürelerde olağanüstü sayıda yeni ürünün piyasaya sürülmesi ve onarımı teşvik etmeyen bir tüketim modeli de değerlendirmeye giriyor. Fransa böylece çevresel maliyet hesabında çevrimiçi perakendecilerin sunduğu ürün sayısını da dikkate alan ilk AB ülkesi oldu. Reuters'ın aktardığı verilere göre Shein'in mart sonunda satışta 2 milyondan fazla ürünü bulunuyordu ve platforma günde yaklaşık 4 bin 700 yeni giyim modeli ekleniyordu.
ÇEVRESEL MALİYET ETİKETTE
Yeni düzen kapsamında ultra hızlı moda ürünlerine çevresel performanslarına göre ek bedeller uygulanıyor. 2026'da ürün kategorisine göre bu tutar 25 sent ile 12 avro arasında değişiyor. Bazı gömlek ve kazaklarda 6 avro, denimlerde 9 avro, mont ve ceketlerde ise 12 avroya ulaşabiliyor. Tutar ürünün vergisiz satış fiyatının yüzde 50'sini aşamıyor. Bedellerin ilerleyen yıllarda kademeli olarak artırılması ve 2030'da bazı ürünlerde 19.50 avroya kadar çıkması öngörülüyor.
Düzenleme fiyatlarla da sınırlı değil. Ultra hızlı moda platformlarının tüketiciyi daha ölçülü tüketime, yeniden kullanıma ve onarıma yönlendiren iletilere yer vermesi gerekiyor. 1 Ocak 2027'den itibaren ise ultra hızlı moda kapsamındaki ürün ve markaların reklamlarının yanı sıra influencer tanıtımlarının da yasaklanması planlanıyor. Böylece yalnızca ucuz ürünün fiyatına değil, sürekli yeni ürün satın alma arzusunu besleyen görünürlük mekanizmasına da müdahale ediliyor.
REKABET TARTIŞMASI
Ancak düzenlemenin en tartışmalı tarafı burada başlıyor. Yeni kuralların özellikle Shein ve Temu gibi Avrupa dışından faaliyet gösteren platformları etkilemesi beklenirken Avrupa merkezli büyük hızlı moda şirketlerinin aynı ölçüde etkilenmemesi haksız rekabet tartışmasını beraberinde getirdi.
Çin Ticaret Bakanlığı, Fransa'yı çevre ve sürdürülebilirlik kriterleri üzerinden Çin bağlantılı şirketlere karşı “çifte standart” uygulamakla suçladı. Pekin, düzenlemenin Dünya Ticaret Örgütü'nün ayrımcılık yapmama ilkesini ihlal edebileceğini belirterek Fransa'dan uygulamayı durdurmasını istedi ve tersi bir durumda gerekli önlemleri alabileceğini açıkladı.
Fransa ise düzenlemenin Çin'i hedef almadığını, amacın çevreyi ve tüketiciyi korumak olduğunu savunuyor. Fransız yetkililer, Çin'in teknik itirazlarını Dünya Ticaret Örgütü'ne taşımasının hakkı olduğunu ve konuyu görüşmeye hazır olduklarını belirtiyor.
Tartışmanın düğümü de burada: Fransa ultra hızlı modanın çevresel etkisini mi fiyatlandırıyor yoksa sürdürülebilirlik politikaları aynı zamanda Avrupa moda sektörünü küresel rakiplerine karşı koruyan yeni bir araca mı dönüşüyor? Bir giysinin üretiminde kullanılan kaynaklar, karbon ayak izi veya kısa sürede atığa dönüşmesinin yarattığı sorun, şirket merkezinin Avrupa'da ya da Asya'da bulunmasına göre ortadan kalkmıyor. Fransa'nın attığı adım kusursuz olmayabilir. Uygulamanın rekabet ve tüketici davranışları üzerindeki sonuçları önümüzdeki dönemde daha çok tartışılacak.
ULTRA HIZLI MODA NEDİR?
Hızlı modanın daha da hızlanmış biçimi olarak tanımlanan ultra hızlı moda, ağırlıklı olarak dijital platformlar üzerinden işleyen bir üretim ve satış modeli. Geleneksel moda takviminin tersine, seçkiler aylar veya haftalar içinde değil, sürekli yenilenen binlerce ürün tüketiciye ulaşıyor. Sosyal medya eğilimleri ve kullanıcı verileri yakından izlenerek talep görebilecek ürünler küçük partiler halinde hızla üretiliyor ve ilgi gören modellerin üretimi artırılıyor. Düşük fiyat, çok yüksek ürün çeşitliliği ve sürekli yenilik hissi modelin temel özellikleri arasında. Bu hız ise kaynak kullanımı, tekstil atıkları, ürünlerin kısa kullanım ömrü ve tedarik zincirindeki çalışma koşulları konusunda eleştirileri beraberinde getiriyor.
