Görme engelli sporseverler için VolleyVoice Erişilebilir Tribün Projesi

Bir spor salonunda binlerce kişinin aynı anda ayağa fırladığı, nefeslerin tutulduğu o kritik anı düşünün.

Peki sahadaki aksiyonu göremiyor ve tribündeki coşkunun nedenini yalnızca tahmin ediyorsanız?

VolleyVoice Erişilebilir Tribün Projesi, görme engelli sporseverlerin voleybol maçlarını canlı betimleme ve profesyonel anlatımla bağımsız biçimde takip edebilmesini sağlıyor.

Borusan Sürdürülebilir Fayda Programı tarafından desteklenen proje, salondaki sesleri görsel betimlemeye dönüştürerek görme engelli izleyicilerin oyunun ritmini anbean takip etmesini amaçlıyor.

Projenin nasıl ortaya çıktığını, maç anlatımının nasıl dönüştüğünü ve tribünde nelerin değiştiğini VolleyVoice ekibi ve proje katılımcılarından dinledik.

VolleyVoice Sosyal Medya ve Raporlama Koordinatörü İbrahim Ünsal, İletişim ve Anlatım Koordinatörü Nihan Cabbaroğlu ile proje katılımcısı Bedirhan Güzel, projenin çıkışını, karşılaştıkları zorlukları ve gelecek hedeflerini anlattı.

BAŞKA SPORLARA DA YAYMAK MÜMKÜN

İbrahim Ünsal

- Bize kısaca kendinizi tanıtabilir misiniz?

Eğitimde Görme Engelliler Derneği’nin İzmir il temsilciliğini yürütüyorum. Sporla, özellikle voleybolla yakından ilgileniyorum ve VolleyVoice Erişilebilir Tribün Projesi’nin kurucu üyelerindenim.

- Sporla ve özellikle tribün kültürüyle ilişkiniz nasıl başladı? Engellere karşın spor tutkunuz nasıl biçimlendi?

Uzun yıllar futbolu düzenli takip ettim, 2008’den itibaren olimpiyatları da yakından izlemeye başladım. Ancak tribün kültürüyle bağımı ve canlı müsabaka izleme tutkumu asıl güçlendiren voleybolu keşfetmem oldu. Voleybolu takip etmeye başladıktan sonra yalnızca maçları izlemek değil, salon atmosferinin ve tribünün bir parçası olmak da benim için çok daha önemli hale geldi.

- “Erişilebilir Tribün” fikri sizin yaşadığınız hangi ihtiyaçtan veya deneyimden doğdu?

2019’da Ankara’da düzenlenen Avrupa Kadınlar Voleybol Şampiyonası’na televizyonda tesadüfen denk geldim. Heyecanı ve atmosferi beni çok etkiledi. Voleybol tribünündeki sürekli enerji ve kolektif ruhun bir parçası olmak istiyordum. Ancak oyunu anlık ve ayrıntılı biçimde takip etmemi sağlayacak canlı bir anlatım olmadan tribün deneyiminin benim için eksik kalacağını biliyordum. “Erişilebilir Tribün” ihtiyacını da burada hissettim: Görme engelli voleybolseverlerin yalnızca salonda bulunabildiği değil, oyunu gerçekten takip edebildiği bir tribün deneyimine ihtiyaç vardı.

- Projenin ilk fikrinden yaşama geçmesine kadar neler yaşandı? Doğru insanları nasıl bir araya getirdiniz?

Proje tek bir kişinin etrafında şekillenmedi. Benzer ihtiyacı gören, voleybola ve erişilebilirliğe farklı açılardan yaklaşan insanların yolları kesişti. Ortak noktamız, görme engelli izleyicilerin tribünde daha bağımsız ve nitelikli bir deneyim yaşayabilmesiydi. Fikir başta basitti: Görme engelli bir izleyici salonda maçı nasıl daha sağlıklı takip edebilir? Bunu hayata geçirmek için anlatım biçiminden teknik altyapıya, organizasyonlarla iletişimden katılımcı deneyimine kadar pek çok konuyu birlikte düşünmemiz gerekti. Herkes kendi deneyimini ve uzmanlığını ortaya koydukça proje somut bir yapıya dönüştü.

- Projeyi futbol, basketbol gibi başka spor dallarına taşıma fikriniz var mı?

Hedefimiz voleybolla sınırlı kalmak değil. İstediğimiz ivmeyi yakaladığımızda modeli basketbol ve futbola da taşımak istiyoruz. Temel yaklaşımımız çok net: Erişilemeyen spor müsabakası kalmasın.

- Maç sırasında görme engelli izleyicinin deneyimi tam olarak nasıl değişiyor? Spikerin anlatımı hangi boşluğu dolduruyor?

Betimleme olmadan tribünde çoğunlukla seyircilerin tepkilerini, çığlıkları ve salon anonslarını duyuyorsunuz. Bunlar atmosferi veriyor ama sahada ne olduğunu anlatmıyor. Top hangi takımda, hücumu kim yaptı, servisi kim kullandı, savunmayı kim çıkardı, blok kimin tarafından yapıldı; bunları bilmeden oyunun akışını sağlıklı biçimde takip etmek mümkün değil. Spikerin anlatımı tam olarak bu boşluğu dolduruyor.

- Proje yalnızca salondaki izleyicilere mi ulaşıyor, yoksa maçı uzaktan takip eden görme engelli kişilerin de yararlanabileceği bir yapı kurulabilir mi?

Şu anda proje öncelikli olarak salondaki katılımcılara ulaşıyor. Ancak gerekli finansal ve teknik imkânlar sağlandığında bu anlatımın tribündeki izleyicilerle sınırlı kalması gerekmiyor. Biz de uzun vadede bu erişimi mümkün olduğunca genişletmek istiyoruz.

- “Erişilebilir Tribün”ün gelecekte nasıl bir yapıya dönüşmesini istiyorsunuz?

Mottomuzda da söylediğimiz gibi, erişilemeyen spor müsabakasının kalmamasını istiyorum. “Erişilebilir Tribün”ün zamanla yalnızca belirli maçlarda uygulanan bir proje olmaktan çıkıp sporun doğal bir parçası haline gelmesini hayal ediyorum. Voleybolda başladığımız bu yolculuğun farklı branşlara ve daha fazla insana ulaşması en büyük hedefimiz. Projenin bu aşamaya gelmesinde Borusan Sürdürülebilir Fayda Programı bizim için çok özel oldu. Program sayesinde hem teknik altyapımızı güncelledik hem de kaynak geliştirme, sosyal etki ölçümü ve mentorluk gibi desteklerle VolleyVoice’un kurumsal yapısını güçlendirmeye devam ediyoruz.

BİR MAÇI TAKİP ETMEK HERKESİN HAKKI

Nihan Cabbaroğlu

- “Erişilebilir Tribün” projesiyle yollarınız nasıl kesişti?

Bu projeyi aslında birlikte ortaya çıkardık. Bir gün, anlattığım bir maçın ardından sosyal medyada bir mesaj aldım: “Nihan Hanım, biz de görme engelliyiz ve voleybol maçlarını takip ediyoruz. Eğer mümkünse maç anlatırken skoru biraz daha sık hatırlatır mısınız? Böylece daha rahat takip ederiz.”

Bunun üzerine skoru daha sık hatırlatmaya başladım ve böylece görme engelli voleybol izleyicisi topluluğuyla yollarımız kesişti. 2025’te İstanbul’da Milletler Ligi’nin bir etabı düzenlenecekti. Öncesinde bu toplulukla bir araya geldik. “Bu maçı salondan takip etmek istiyoruz, anlatım konusunda nasıl bir yol izleyebiliriz?” dediler. Anlatıcılardan betimlemeli anlatıma ve kulaklık sistemine kadar her şeyi birlikte düşündük ve projeyi oluşturduk. Yaklaşık bir buçuk senedir bu yolda devam ediyoruz.

- Sizi dinleyenleri oyunun içine çeken, enerjisi yüksek bir anlatım tarzınız var. Görme engelli izleyiciler için maç anlatmaya başladığınızda bu anlatım biçiminizde neleri değiştirdiniz?

Televizyonda uzun yıllardır maç anlatıyorum ama izleyiciler arasında görme engellilerin olabileceğini hiç düşünmemiştim. Bu toplulukla tanıştıktan sonra bu konuda bir duyarlılık geliştirdim. Görme engelliler için betimlemeli anlatım yaparken topun konumunu çok daha net aktarmaya çalışıyorum.

Televizyonda görüntüye eşlik ederken, burada maçın tamamını sesli olarak canlandırmak gerekiyor: Top nereye gitti, oyuncu topa nasıl vurdu, top ne kadar dışarı çıktı, sahanın hangi tarafından çıktı gibi ayrıntıları aktarmak gerekiyor. Bunu yaparken anlık heyecanı da kaçırmamak lazım. Voleybol çok hızlı bir spor; hem oyunun temposunu korumak hem de dinleyicinin zihninde oyunu canlandırabilmesini sağlamak gerekiyor.

- Bir pozisyonu görmeyen birine anlatırken sizin için en zor şey neydi?

En zor şey, oyunun hızını yakalamaya çalışırken aynı anda farklı kelimeler seçerek pozisyonu betimlemekti. İyi bir betimleme için birden fazla kelime kullanmanız gerekiyor ama voleybolda bir pozisyon bazen saniyenin onda biri içinde gerçekleşiyor. Başlarda bütün kelimeleri o araya sığdırmakta zorlandım. Bunun için önce aksiyonun kendisini anlatıp, sonrasındaki oyun arasında pozisyonun nasıl geliştiğini daha detaylı betimlemeye başladım. Betimlemeli anlatmak, spor anlatıcılığı için çok güzel bir egzersiz. Spikerlik eğitimlerinde de bulunduğumuz odayı, yeri ve çevremizi betimleyerek anlatmamız istenirdi. Normal anlatımdan biraz daha zor ama televizyon anlatımım için de oldukça iyi bir egzersiz oldu.

- Sizi dinleyenlerden nasıl geri dönüşler aldınız? “Şunu şöyle betimlesen daha iyi olur” gibi yönlendirmeler oldu mu?

Topun ne kadar dışarı çıktığını veya vuruşun nasıl gerçekleştiğini biraz daha iyi betimlememi isteyenler oldu, ben de buna dikkat ettim. Genel olarak katılımcılar enerjimi ve ritmimi oldukça beğendiklerini söylüyorlar. Görme engelli izleyiciler için ortada bir televizyon görüntüsü olmadığı için anlatım, maça ses ile hayat vermek ve maçı ulaştıran tek yol demek.

Böyle olunca yaptığım iş bir meslek olmaktan çıktı, insanların spor izleyicisi olabilmesini sağlayan temel bir ihtiyaca dönüştü. Bir maçı takip etmek bence herkesin hakkı. Mesleğimle insanların hayatını güzelleştirdiğime inanıyordum ancak şimdi bunun yalnızca eğlendirmek değil, insanlara yeni deneyimler yaşatmak için de bir araca dönüşebileceğini görüyorum.

- Bu proje hem insani olarak hem de mesleki olarak sizin için nasıl bir anlam taşıyor?

Sporun getirdiği keyfin herkes tarafından paylaşılması gerektiğine inanıyorum. Kadın bir spor spikeri olarak da temel motivasyonum, herkesin sporun içinde yer alma hakkı olduğuna inanmaktı. Mesleğimin bu döneminde, spora erişemeyenlere bu heyecanı ulaştırabilmek benim için çok önemli. Böyle bir projenin içinde yer almak, bugüne kadar yaşadığım deneyimlerin anlam kazanması demek. Meslek hayatımdan edindiğim deneyimleri ve kazanımları dezavantajlı bir grupla paylaşabilmek benim için çok değerli.

SOSYALLEŞEBİLME FIRSATI

Bedirhan Güzel

- Sporla ve voleybolla ilgili biri olarak bu proje sizin için nasıl bir anlam taşıyor?

Görme engellilerin yalnızca voleybolda değil, tüm spor dallarında bu ve benzer projelerle topluma dahil edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Bu nedenle projenin, görme engelli birinin salonda betimlemeli maç izlemesinin ötesinde, sosyalleşebilmesi için de önemli bir fırsat olduğunu düşünüyorum.

- Spor müsabakalarını takip ederken ne tür zorluklar yaşıyordunuz?

Voleybol dışında basketbol ve futbol müsabakalarını da tribünden takip etmiş bir görme engelli olarak tamamen dışa bağımlı bir birey haline geldiğimi söyleyebilirim. Basketbol ve voleybol maçlarında, salondaki spiker bir şey söylemediğinde yalnızca taraftarın tepkisine göre neler olduğunu yorumlamak durumunda kalıyordum ve bunların çoğu yanlış yorumlamalardı.

Örneğin taraftar bir voleybol maçında güzel bir hareketi coşkuyla alkışladığında ben bunu sayının bittiği şeklinde yorumlayabiliyordum. Futbolda ise yanınızda biri size maçta neler olduğunu anlatmıyorsa, maçla ilgili bir fikir edinmeniz mümkün değil. Bunun yanında tribüne giriş çıkışlar da görme engelli birinin tek başına hareket edebileceği kadar erişilebilir değil.

- Daha önce salonda bir voleybol maçını takip ettiğinizde oyunun hangi bölümlerini kaçırıyordunuz?

En iyi senaryoda, sahaya yakın bir yerde oturduğumda topun fileye, bloka, hatta dışarıya düştüğünü bile duyabiliyorum. Spiker ve taraftarın tepkisiyle sayının kime gittiğini ve skoru da takip edebiliyorum. Ancak sayının nasıl geliştiği, oyuncuların nasıl tepki verdiği ve taraftarın neye, neden tepki verdiği konusunda hiçbir fikir yürütemiyorum.

- Maçı spikerin anlatımıyla takip etmek, oyunu sizin için nasıl değiştirdi?

Öncelikle salonun her tarafına artık hâkim olduğumu fark ettim. Profesyonel bir spiker tarafından anlatılması, en doğru anda nerede ve hangi noktaya odaklanılması gerektiği açısından büyük fayda sağladı. Artık tahminler yerine oyunun tamamına hâkim olduğum için daha uyumlu reaksiyonlar gösterebiliyorum. Bu da atmosferle daha fazla bütünleşmemi ve izlediğim maçtan çok daha fazla keyif almamı sağladı. Spikerin bizi tribünle koordine edip salonun heyecanına ortak etmesi bence en önemli kazanımlardan biri oldu.