Nghệ AnRời quê vì nạn đói năm 1945, nhiều gia đình người Việt phiêu dạt sang Thái Lan rồi trở về theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lập nên bản Việt Hương ở xã Quỳ Châu.
Bản Việt Hương, xã Châu Hội (cũ), nay là xã Quỳ Châu, nằm dọc quốc lộ 48, một bên là sông Hiếu, đối diện là núi. Phần lớn cư dân là con cháu những gia đình Việt kiều từ Thái Lan trở về 66 năm trước theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Theo các cụ cao niên ở Việt Hương, năm 1945, nhiều gia đình quê Quảng Bình (cũ), nay thuộc tỉnh Quảng Trị, sang Lào để tránh nạn đói, sau đó đến Thái Lan sinh sống. Dọc sông Mê Kông, họ làm nghề chài lưới, đan lát, thêu thùa, dần hình thành làng xóm, duy trì tiếng Việt và luôn muốn trở về quê hương khi có cơ hội.
Thời gian sau, hưởng ứng chủ trương của Nhà nước cùng lời kêu gọi kiều bào trở về xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều gia đình đang sống ở nước ngoài quyết định về Việt Nam tìm nơi định cư, gây dựng cuộc sống mới.
Ngày 10/1/1960, tàu Anh Phúc chở 922 người từ Thái Lan cập cảng Hải Phòng, mở đầu đợt hồi hương lớn. Theo Hội Hữu nghị Việt Nam - Thái Lan tỉnh Nghệ An, từ đó đến đầu năm 1964, hàng chục chuyến tàu đưa hàng vạn người Việt ở Thái Lan, Tân Đảo, Tân Thế Giới về quê. Trong số hơn 45.000 người về từ Thái Lan, có hàng nghìn gia đình chọn miền Tây Nghệ An làm nơi sinh sống.
Ở tuổi 77, bà Trần Thị Bình vẫn nhớ khoảnh khắc chuyến tàu đưa gia đình cùng nhiều người Việt từ Thái Lan cập cảng Hải Phòng. Sau nhiều ngày lênh đênh trên biển, khi tiếng còi tàu vang lên từng hồi, loa thông báo tàu sắp cập cảng, mọi người quên hết mệt mỏi, đứng lên boong nhìn về phía đất liền quê hương.
"Tàu vào đến bờ, nhiều người ôm chầm lấy nhau khóc nức nở", bà Bình kể.
Sau khi cập cảng Hải Phòng, các gia đình được giới thiệu nhiều nơi để định cư, trong đó có tỉnh Nghệ An. Nghe giới thiệu về vùng đất đỏ bazan thuộc vùng miền núi Phủ Quỳ, 69 hộ đã chọn vùng đất ven sông Hiếu ở xã Châu Hội (cũ) để khai hoang, dựng nhà, đặt tên nơi ở mới là bản Việt Hương, nghĩa là quê Việt.
Theo bà Bình, những ngày đầu ở Châu Hội, các gia đình được giao đất rừng để khai phá, dựng nhà, sản xuất. Từng quen trồng lúa nước bên sông Mê Kông, họ gặp không ít khó khăn khi làm ruộng trên vùng đồi núi nhiều sỏi đá, khô cằn.
"Chúng tôi phải học lại tất cả phương thức sản xuất, từ trồng trọt đến chăn nuôi. Dù kinh tế khó khăn, mọi người động viên nhau cố gắng bám trụ", bà Bình kể. Những ngày vất vả dần qua, các gia đình bắt đầu quen với vùng đất mới, mở rộng nương rẫy sản xuất, dựng bản và nuôi con cái. Sau 5-6 năm, cuộc sống dần ổn định, người dân bắt đầu duy trì những phong tục, nếp sống mang theo từ quê cũ.
Trong căn nhà cấp bốn ở bản Việt Hương, bà Lê Thị Ngọc, 67 tuổi, cùng chồng vẫn giữ thói quen thắp hương trước bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh vào ngày mùng một, ngày rằm hàng tháng. Những dịp lễ lớn, đặc biệt ngày sinh và ngày mất của Chủ tịch Hồ Chí Minh, gia đình chuẩn bị thêm hoa quả, bánh để dâng lên.
Theo bà Ngọc, thờ ảnh của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành phong tục ở bản Việt Hương. Hầu như gia đình nào cũng dành vị trí trang trọng nhất trong nhà để đặt bàn thờ. Bàn thờ được làm đơn sơ, không cầu kỳ, bởi trong ký ức, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn gắn với hình ảnh sống giản dị, tiết kiệm.
"Gia đình nào cũng tôn kính và căn dặn con cháu ghi nhớ công ơn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nếu không có Người thì không có bản Việt Hương hôm nay", bà Ngọc nói và cho hay, ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời, khi ấy bà con đang làm việc trên rừng, nghe tin liền dừng mọi công việc, trở về nhà chịu tang.
Bà Ngọc cho biết thêm, những nét sinh hoạt mà cộng đồng Việt kiều mang theo từ Thái Lan khá gần gũi với đồng bào Thái ở Quỳ Châu. Từ tiếng nói, phong tục, tập quán đến nếp sống có nhiều điểm tương đồng, giúp những người Kinh từ Thái Lan trở về dễ hòa nhập với cộng đồng địa phương. Người dân bản Việt Hương vẫn duy trì nhiều nét văn hóa được mang về từ những năm tháng sống ở Thái Lan. Điệu múa lăm vông thường xuất hiện trong đám cưới, lễ hội và những dịp cộng đồng tụ họp. Một số phong tục, món ăn, cách sinh hoạt cũng được các thế hệ gìn giữ.
Ông Nguyễn Đình Lời, Trưởng bản, cho biết từ 69 hộ vào năm 1960, nay Việt Hương có 174 gia đình, phần lớn là con cháu các Việt kiều hồi hương. Thuở mới thành lập, cuộc sống còn thiếu thốn nên mỗi dịp sinh nhật Chủ tịch Hồ Chí Minh 19/5 hay Quốc khánh 2/9, bà con chỉ tổ chức đơn sơ. Khi đời sống khấm khá hơn, những ngày này trở thành dịp để người dân quây quần, treo cờ Tổ quốc, cùng múa điệu lăm vông và kể cho con cháu nghe ký ức về những người đã trở về lập bản.
Sau 66 năm, từ vùng đất hoang vu từng khiến những gia đình Việt kiều lo lắng, Việt Hương nay mọc lên nhà cửa khang trang, đường làng được mở rộng, kinh tế ngày càng phát triển. Năm 2017, Việt Hương được công nhận là bản văn hóa. Hiện những người đặt chân đến đây 66 năm trước phần lớn đã già, nhiều người đã mất.
"Ngày xưa cha ông với hai bàn tay trắng đã dựng nhà, lập bản, từng bước làm cuộc sống đổi thay. Mai này, chúng tôi mong các thế hệ sau vẫn nhớ câu chuyện của người đi trước, tiếp tục xây dựng Việt Hương ngày càng phát triển", ông Lời nói.
