Khi ấy, vì còn trẻ, tin vào lời tư vấn 'cứ để như vậy cũng không sao', tôi đã không làm thủ tục giải thể doanh nghiệp.
Thành lập một doanh nghiệp có thể chỉ cần vài thủ tục và một khoản vốn ban đầu không quá lớn. Nhưng khi kinh doanh thất bại, việc khép lại doanh nghiệp đôi khi trở thành một hành trình kéo dài nhiều năm, với những nghĩa vụ và khoản phạt vượt xa khả năng của người khởi nghiệp.
Câu chuyện của tôi không nhằm phủ nhận trách nhiệm cá nhân, mà mong góp thêm một góc nhìn để chính sách vừa bảo đảm kỷ cương, vừa mở đường cho những người từng thất bại có cơ hội sửa sai và bắt đầu lại.
Từ một hóa đơn đến khoản tiền có thể vượt 100 triệu đồng
Năm 2012, khi vừa bước ra khỏi giảng đường, tôi cùng một vài người bạn góp vốn thành lập doanh nghiệp. Ngày ấy, chúng tôi còn trẻ, có nhiệt huyết và nhiều khát vọng.
Chỉ với một khoản vốn nhỏ cùng một số thủ tục, công ty đã được thành lập. Cầm giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp trên tay, ai cũng háo hức, tin rằng mình đang bắt đầu hành trình làm giàu chính đáng, tạo việc làm và đóng góp cho xã hội.
Tuy nhiên, sau hơn một năm hoạt động, công ty gặp khó khăn và buộc phải tạm ngừng kinh doanh. Trong suốt thời gian hoạt động, doanh nghiệp chỉ xuất một hóa đơn giá trị gia tăng, với số thuế phát sinh khoảng 4 triệu đồng.
Công việc không hiệu quả, những người cùng góp vốn dần rời đi, mỗi người một hướng. Doanh nghiệp ngừng hoạt động trên thực tế, còn tôi tiếp tục đi làm thuê và loay hoay với cuộc sống. Khi ấy, vì còn trẻ, thiếu hiểu biết về pháp luật và tin vào lời tư vấn (dịch vụ kế toán) rằng "cứ để như vậy cũng không sao", tôi đã không tiếp tục thực hiện các thủ tục cần thiết để giải thể doanh nghiệp.
Tôi không hiểu rằng một công ty ngừng hoạt động trên thực tế không có nghĩa là tư cách pháp lý và các nghĩa vụ liên quan cũng tự động chấm dứt. Hơn mười năm trôi qua, tôi gần như quên mất câu chuyện ấy.
Cho đến tháng 7/2026, tôi nhận được thông báo yêu cầu hoàn thành nghĩa vụ hơn 8 triệu đồng trước ngày 13/8/2026. Nếu không khắc phục, thông tin có thể được chuyển đến cơ quan quản lý xuất nhập cảnh để xem xét áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh.
Ban đầu, tôi bất ngờ nhưng chưa quá lo lắng. Dù hoàn cảnh hiện tại còn nhiều khó khăn, tôi nghĩ hơn 8 triệu đồng vẫn là khoản tiền mình có thể cố gắng xoay xở, vay mượn để nộp, hoàn thành nghĩa vụ và tránh ảnh hưởng đến công việc, đi lại. Nhưng khi liên hệ làm việc và rà soát toàn bộ hồ sơ, tôi mới thực sự tá hỏa.
Ngoài số tiền thể hiện trên thông báo, doanh nghiệp còn phải xử lý nhiều nghĩa vụ liên quan đến hồ sơ kê khai, tiền thuế, tiền chậm nộp, xử phạt vi phạm hành chính và các thủ tục tồn đọng qua nhiều năm.
Bên cạnh đó còn có chi phí thuê đơn vị dịch vụ để khôi phục, hoàn thiện hồ sơ và thực hiện thủ tục chấm dứt hoạt động. Theo rà soát ban đầu của đơn vị tư vấn, tổng số tiền cần thiết để xử lý dứt điểm hồ sơ được ước tính hơn 80 triệu đồng. Đến nay, tôi đã nộp khoảng 80 triệu đồng để khắc phục các nghĩa vụ tồn đọng.
Tuy nhiên, hồ sơ vẫn có thể phát sinh thêm tiền phạt và các chi phí liên quan, khiến tổng số tiền thực tế có nguy cơ vượt 100 triệu đồng. Đối với phần còn lại, tôi vẫn cần cơ quan có thẩm quyền đối chiếu và xác nhận chính thức từng khoản, căn cứ tính cũng như thời kỳ phát sinh.
Nhưng từ hơn 8 triệu đồng trên thông báo đến nguy cơ phải chi hơn 100 triệu đồng là một câu chuyện hoàn toàn khác. Đó không còn là khoản tiền có thể dành dụm trong một vài tháng. Trong hoàn cảnh tiền sinh hoạt, tiền học của con và những chi phí tối thiểu của gia đình vẫn thiếu trước hụt sau, số tiền ấy thực sự là một gánh nặng quá lớn. Nếu vay người thân, tôi hiểu rằng ai cũng đang khó khăn. Nếu vay bên ngoài với lãi suất cao, một khoản nghĩa vụ hành chính có thể nhanh chóng biến thành vòng xoáy nợ nần, khiến tôi phải gồng mình trả lãi mỗi tháng và đẩy cuộc sống của vợ con vào tình trạng bấp bênh hơn.
Tôi thừa nhận mình có trách nhiệm trong câu chuyện này. Sự thiếu hiểu biết pháp luật, tâm lý chủ quan và việc tin hoàn toàn vào lời tư vấn của người làm dịch vụ không thể là lý do để phủ nhận nghĩa vụ.
Doanh nghiệp dù lớn hay nhỏ, còn hoạt động hay đã dừng trên thực tế, đều phải thực hiện đúng các thủ tục theo quy định. Nhưng từ chính câu chuyện của mình, tôi muốn đặt ra một vấn đề rộng hơn: Cơ chế quản lý hiện nay đã thực sự phân loại hợp lý giữa hành vi cố tình trốn thuế, chây ì nghĩa vụ với trường hợp doanh nghiệp siêu nhỏ khởi nghiệp thất bại, không còn hoạt động, không phát sinh doanh thu nhưng chưa hoàn tất thủ tục vì thiếu hiểu biết hay chưa?
Một người cố tình tẩu tán tài sản, bỏ trốn để né tránh khoản nợ thuế lớn và một người trẻ từng mở doanh nghiệp bằng khát vọng, sau đó thất bại, không phát sinh hoạt động nhưng bỏ quên thủ tục trong nhiều năm rõ ràng khác nhau về bản chất, mức độ rủi ro và hậu quả đối với ngân sách. Pháp luật cần nghiêm minh. Việc thu đúng, thu đủ và bảo đảm kỷ cương quản lý là cần thiết. Nhưng một chính sách hiệu quả cũng cần xem xét quy mô doanh nghiệp, thời gian và mức độ hoạt động thực tế, số doanh thu phát sinh, ý thức khắc phục cũng như bản chất của hành vi vi phạm.
Biện pháp tạm hoãn xuất cảnh có thể cần thiết đối với những trường hợp cố tình trốn tránh nghĩa vụ. Tuy nhiên, đây là biện pháp ảnh hưởng trực tiếp đến việc đi lại, công việc và cơ hội mưu sinh của một con người.
Vì vậy, việc áp dụng cần minh bạch, tương xứng, đúng đối tượng và phải có một khoảng thời gian thực chất để người dân giải trình, đối chiếu và khắc phục. Điều khiến những người rơi vào hoàn cảnh như tôi lo lắng không chỉ là số tiền phải nộp, mà còn là cảm giác nghĩa vụ đã âm thầm tích lũy trong nhiều năm, đến khi nhận được thông báo thì tổng số tiền có thể vượt xa khả năng chi trả.
Nếu có cơ chế cảnh báo sớm và liên tục ngay từ những năm đầu tiên, có lẽ hậu quả đã không kéo dài đến hôm nay.
Cần một "lối ra" cho doanh nghiệp khởi nghiệp thất bại
Nếu khuyến khích người dân khởi nghiệp, chính sách không chỉ cần tạo thuận lợi khi gia nhập thị trường mà còn phải xây dựng một con đường rõ ràng, đơn giản và ít tốn kém để doanh nghiệp thất bại có thể rút khỏi thị trường một cách có trật tự.
Trước hết, cơ quan quản lý cần xây dựng cơ chế cảnh báo sớm, thường xuyên và trực tiếp đến người đại diện theo pháp luật. Đối với doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu, thông báo cũng nên được gửi đến chủ sở hữu, thành viên góp vốn, cổ đông sáng lập hoặc người hưởng lợi có thông tin đăng ký, tùy theo loại hình doanh nghiệp, để các bên liên quan kịp thời biết và phối hợp xử lý.
Việc mở rộng đối tượng nhận thông tin không có nghĩa là đánh đồng trách nhiệm pháp lý của cổ đông, thành viên góp vốn với người đại diện theo pháp luật trách nhiệm của mỗi cá nhân phải được xác định đúng theo tư cách, vai trò và quy định pháp luật.
Các cảnh báo nên được gửi qua nhiều kênh như điện thoại, thư điện tử, tài khoản thuế điện tử hoặc ứng dụng định danh. Không nên để một doanh nghiệp ngừng hoạt động trên thực tế suốt nhiều năm mà những người có liên quan chỉ nhận thức đầy đủ mức độ nghiêm trọng khi nguy cơ tạm hoãn xuất cảnh đã cận kề.
Thứ hai, cần có một bảng đối chiếu chính thức, rõ ràng và dễ hiểu, trong đó tách riêng tiền thuế gốc, tiền chậm nộp, tiền xử phạt đối với từng hành vi và từng thời kỳ.... Người dân cần biết chính xác mình đang nợ khoản gì, căn cứ nào, phát sinh vào thời điểm nào và có quyền đề nghị giải thích, đối chiếu nếu nhận thấy chưa phù hợp.
Thứ ba, nên nghiên cứu một quy trình giải thể rút gọn dành cho doanh nghiệp siêu nhỏ đã ngừng hoạt động trong thời gian dài, không phát sinh doanh thu hoặc phát sinh doanh thu rất nhỏ, không sử dụng hóa đơn, không có người lao động, tài sản hoặc tranh chấp.
Quy trình này có thể đi kèm bản cam kết chịu trách nhiệm của chủ doanh nghiệp và cơ chế hậu kiểm nghiêm khắc nếu kê khai không trung thực.
Thứ tư, cần xem xét cơ chế cho nộp dần theo lộ trình, miễn hoặc giảm một phần tiền phạt trong phạm vi pháp luật cho phép, hoặc tổ chức một chương trình hỗ trợ tự nguyện khắc phục đối với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động thực tế nhưng chưa hoàn tất thủ tục.
Chính sách này không phải là xóa bỏ nghĩa vụ, mà là tạo điều kiện để người dân có khả năng thực hiện nghĩa vụ.
Thứ năm, đối với doanh nghiệp đã được cơ quan chức năng xác minh không còn hoạt động, không phát sinh doanh thu, hóa đơn và các giao dịch kinh tế trong nhiều năm, nên nghiên cứu cơ chế chốt nghĩa vụ định kỳ tại thời điểm xác định doanh nghiệp thực tế ngừng hoạt động.
Những khoản thuế, tiền chậm nộp hoặc tiền phạt đã phát sinh hợp pháp thì người dân phải có trách nhiệm thực hiện; nhưng không nên để các nghĩa vụ mang tính thủ tục tiếp tục cộng dồn qua nhiều năm mà không có một điểm dừng hoặc cơ chế xử lý dứt điểm. Mục tiêu cuối cùng của chính sách không nên chỉ dừng ở việc thu được một khoản tiền. Quan trọng hơn là giúp người dân nhận ra sai sót, có khả năng khắc phục, làm sạch tình trạng pháp lý và quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Điều trớ trêu là năm 2012, khi còn rất trẻ và gần như chưa có kinh nghiệm, tôi mở doanh nghiệp với tất cả sự háo hức. Còn hôm nay, khi đã có thêm trải nghiệm, kiến thức và khả năng vận hành một doanh nghiệp bài bản hơn, tôi lại cảm thấy mệt mỏi, áp lực và sợ hãi khi nghĩ đến việc khởi nghiệp thêm một lần nữa.
Người làm kinh doanh không sợ thất bại. Thất bại có thể giúp con người trưởng thành, rút ra bài học và bắt đầu lại.
