Hàng loạt yếu tố tác động đồng thời khiến lợi suất trái phiếu chính phủ của nhiều quốc gia lên cao nhất vài thập kỷ, đe dọa tới nền kinh tế toàn cầu.
Lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm của Nhật Bản chạm 3% hôm 1/9 - cao nhất kể từ 1996. Đây là cột mốc đáng chú ý với nền kinh tế đã vật lộn với lãi suất siêu thấp gần 20 năm qua.
Tại Mỹ, trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm hiện cao nhất kể từ tháng 11/2023, ở mức 4,81%. Trái phiếu Anh, Đức cũng lập đỉnh hơn chục năm, lần lượt tại 5,25% và 3,378%.
Trái phiếu tại nhiều nước đã bị bán tháo vài tuần qua vì nhiều nguyên nhân. Giá dầu thô tuần này tăng vọt khi Mỹ và Iran tấn công lẫn nhau. Giá năng lượng tăng tác động vào nền kinh tế, nhà đầu tư trái phiếu cũng yêu cầu mức lợi suất cao hơn để bù đắp cho lạm phát.
Điều này càng làm tăng lo ngại về khả năng vay nợ của các nước. Nợ công của Mỹ tháng trước vượt 40.000 tỷ USD. Tỷ lệ nợ trên GDP tại các nền kinh tế thuộc G7 (trừ Đức) hiện cũng từ 100% trở lên.
Bài phát biểu mang quan điểm thắt chặt của Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Kevin Warsh tuần trước khiến nhà đầu tư tăng đặt cược Fed nâng lãi suất ngay trong tháng 9. Động thái điều chỉnh lãi suất thường cho thấy diễn biến bất lợi với trái phiếu.
Thị trường cũng đặt cược Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) hành động tương tự sau báo cáo lạm phát tuần này. Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) nhiều khả năng sẽ nâng lãi để hỗ trợ đồng yen.
Ngoài ra, làn sóng doanh nghiệp phát hành trái phiếu để huy động vốn cho các khoản đầu tư vào AI cũng là yếu tố khác thúc đẩy lợi suất trái phiếu lên cao. Theo quy luật cung - cầu, khi nhu cầu vốn tăng mạnh, bên cho vay có thể đưa ra điều kiện về lãi suất, từ đó kéo chi phí lên cao.
Theo hãng dữ liệu LSEG, 5 gã khổng lồ công nghệ là Alphabet, Amazon, Meta, Microsoft và Oracle đã phát hành 220 tỷ USD trái phiếu năm nay. Mục đích là huy động vốn đầu tư vào các trung tâm dữ liệu và mô hình AI. Con số này cao hơn gấp đôi tổng mức phát hành của cả năm ngoái.
Nhóm doanh nghiệp có tiềm lực tài chính lớn trên sẵn sàng trả lãi cao, cạnh tranh với các chính phủ để thu hút vốn từ nhà đầu tư. Hoạt động này đã đẩy tổng lượng trái phiếu doanh nghiệp phát hành trên toàn cầu năm nay lên kỷ lục 4.900 tỷ USD, tăng 14% so với cùng kỳ năm ngoái.
Không chỉ là vấn đề của thị trường, lợi suất còn được dùng để tham chiếu cho lãi vay trên toàn nền kinh tế, từ chi phí đi vay của chính phủ đến mua nhà, xe hơi... của người dân. Ví dụ, tại Mỹ, lãi suất vay thế chấp kỳ hạn 30 năm đã lên cao nhất một năm, ở mức 6,7%, khi lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm tăng. Lãi suất tăng cao sẽ khiến hoạt động đi vay và tiêu dùng giảm sút, từ đó làm chậm tăng trưởng.
Lợi suất tăng cũng sẽ tác động đến chi tiêu của chính phủ, trong bối cảnh các nước gần đây vốn đang vay nợ mạnh tay do đại dịch và chiến sự. Họ cũng phải đối mặt với tình trạng già hóa dân số, chi phí an sinh xã hội tăng và nhu cầu đầu tư quốc phòng lớn hơn.
Các quỹ đầu tư dựa nhiều vào đòn bẩy và giao dịch xuyên biên giới cũng sẽ chịu sức ép. Về lý thuyết, lợi suất trái phiếu cao sẽ khiến cổ phiếu - loại tài sản rủi ro hơn - kém hấp dẫn. Dù vậy, việc này vẫn chưa xảy ra tại Mỹ, do báo cáo lợi nhuận lạc quan của doanh nghiệp vẫn giữ thị trường sôi động.
Trong một cuộc phỏng vấn với Reuters hôm 2/9, Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo diễn biến trên thị trường trái phiếu hiện nay có thể đảo ngược thành quả kiểm soát nợ của các nước đang phát triển và thu nhập thấp.
"Một số nền kinh tế mới nổi đã rất nỗ lực xây dựng uy tín trên thị trường và thu hẹp chênh lệch lợi suất. Thành quả đó có thể bị xóa bỏ khi chi phí đi vay tăng lên do lợi suất tại các nền kinh tế phát triển tăng, kéo mặt bằng toàn cầu lên theo", bà giải thích.
Các chính phủ và ngân hàng trung ương toàn cầu đều đang theo dõi sát tình hình. Bộ trưởng Tài chính Satsuki Katayama hôm 2/9 từ chối bình luận về việc lợi suất 10 năm chạm 3%, nhưng lặp lại cam kết sẽ quản lý nợ và ngân sách ở mức hợp lý.
Gần đây, Bộ Tài chính Mỹ cũng công bố kế hoạch tăng mua lại trái phiếu. Các nhà phân tích cho rằng động thái này nhằm hạn chế đà tăng của lãi vay. Ban đầu, biện pháp này giúp ổn định thị trường, nhưng lợi suất trái phiếu dài hạn sau đó đã tăng trở lại.
Giới quan sát cho rằng các ngân hàng trung ương cũng có thể mua trái phiếu nếu thị trường rơi vào tình trạng căng thẳng, như cách Ngân hàng Trung ương Anh (BOE) từng làm trong cuộc khủng hoảng liên quan đến kế hoạch ngân sách năm 2022.
ECB cũng được cấp quyền mua trái phiếu chính phủ để ngăn chặn tình trạng chi phí vay tăng "không chính đáng và thiếu trật tự", thông qua Công cụ Bảo vệ Truyền dẫn (TPI).
TPI ra mắt năm 2022, có thể được kích hoạt để ứng phó với những diễn biến thị trường bất thường, đe dọa ổn định giá cả tại khu vực đồng euro. Tuy nhiên, điều kiện là quốc gia nhận hỗ trợ phải tuân thủ các quy định về ngân sách của EU.
