BirGün gazetesinin önceki gün yayımladığı haber, Türkiye’deki cezaevlerinin durumunu sayılarla ortaya koyuyor. Adalet Bakanlığı verilerine göre 2023 yılında cezaevlerinde hükümlü başına düşen toplam alan 29,2 metrekareyken 2025’te 24 metrekareye gerilemiş. 2026 sonunda bu alanın 21 metrekareye düşeceği öngörülüyor. Dahası var: 2028 yılı için belirlenen hedef 15,75 metrekare! Üstelik söz konusu hesaplama yalnızca koğuşları değil, cezaevlerinin bütün kullanım alanlarını kapsıyor. Bir başka veri daha: Türkiye’de 304 bin 304 kişilik kapasiteye sahip 402 cezaevinde, 4 Kasım itibarıyla 437 bin 889 tutuklu ve hükümlü bulunuyor. Doluluk oranı yüzde 144! Bu sayıları yalnızca istatistik olarak okuyabilir miyiz? Bir insanın yaşam alanı küçülürken onunla birlikte ne daralır? Soluduğu hava mı, görebildiği gökyüzü mü, yoksa insan olmanın en temel koşulu olan özgürlük duygusu mu?
Devletler her daim sever aydınlarını. Onlara daha yakından bakmak için sık sık cezaevine koyar! Hepimizin bildiği gibi, Türkiye’nin siyasi tarihi de aynı zamanda cezaevleri tarihidir. Osmanlı’nın son döneminden Cumhuriyet tarihine, 12 Mart’tan 12 Eylül’e uzanan süreçte cezaevleri yalnızca suç ve cezanın değil, düşünceyle iktidar arasındaki çatışmanın merkezi olmuştur. Nâzım Hikmet’ten Sabahattin Ali’ye, Rıfat Ilgaz’dan Hasan İzzettin Dinamo’ya, A. Kadir’den Sevgi Soysal’a uzanan geniş edebiyat tarihi, aynı zamanda baskıya karşı söz söylemenin tarihidir. Hasan İzzettin Dinamo’nun bir şiir yüzünden yargılanması, A. Kadir’in 12 Eylül’de gözaltına alınması birbirinden kopuk değildir. Aziz Nesin, sürekli gözaltına alınıp hapse atıldığı yıllarda tanıdıklarının kendisini sokakta görür görmez hep aynı soruyu sorduğunu anlatır: “Yahu sen ne zaman çıktın?” Öyle ki insanlar onun cezaevindeki halini olağan, dışarıdaki halini ise şaşırtıcı bulmaya başlamıştır. Bugün de gazetecilerin ve toplumsal muhalefetin farklı kesimlerinden insanların tutuklanması üzerinden benzer soruları sormayı sürdürüyoruz; Metin Altıok’un dizeleri ortak duygudaşlık veriyor hâlâ: “Hapisaneler dolu kum gibi/ dışarda buruk bir özgürlük zakkum gibi/ içerde de dışarda da zor iş yaşamak/ hem varım hem yokum gibi...”
Antonio Gramsci’yi anımsayalım: İtalya’da tutuklandığında savcının amacı yalnızca bir siyasetçiyi cezalandırmak değil; onun düşünme ve üretme gücünü ortadan kaldırmaktı. Ancak Gramsci, cezaevinde kaleme aldığı “Hapishane Defterleri” ile düşüncenin duvarlara sığmayacağını gösterdi. Türkiye’de de cezaevleri kimi zaman edebiyatın, sanatın, düşüncenin üretildiği yerlere dönüştü. Ama tehlikeli bir romantizme kapılmamak gerekir. Cezaevlerinde büyük edebiyat yapıtlarının yazılmış olması, orayı özgür düşüncenin mekânı yapmaz! Tam tersine, insanın en ağır koşullarda bile yaratma iradesini koruyabilmesinin kanıtıdır ortaya çıkanlar. Fıkra bu ya... Cezaevinde gazeteciye sormuşlar: “Burada da yazmaya devam ediyor musun?” “Elbette...” diye yanıtlamış. “Peki özgürce yazabiliyor musun?” “Yazı yazıyorum da özgürlük kısmını avukatım takip ediyor.” deyivermiş! Bir toplumun övünmesi gereken, sanatçılarının cezaevlerinde yapıt üretmesi değil, düşüncelerini özgürce ifade edebilmesidir. Bir gazetecinin Murat Ağırel gibi cezaevinde değil dışarda haber peşine düşmesidir.
Şimdi karşımızda yeni bir gerçeklik duruyor. Cezaevleri doluyor, yaşam alanları küçülüyor. Oysa hukuk devletinin başarısı kaç kişiyi cezaevine koyabildiğiyle değil, adaleti ne ölçüde sağlayabildiğiyle ölçülür. Tutuklamanın istisna, özgürlüğün esas olması gerektiği bir hukuk düzeninde, cezaevi nüfusunun sürekli artması ciddi bir sorgulamayı zorunlu kılar. Bugün yarım milyona yakın insanın bulunduğu cezaevlerinden söz ediyoruz. Bu sayının arkasında birbirinden farklı suçlar, davalar, hükümler ve tutukluluk süreçleri var. Elbette bütün mahpusların aynı hukuki ve siyasal koşullarda bulunduğu söylenemez. Asıl mesele burada düğümleniyor: Adalet, yalnızca cezalandırma yetkisi değildir. İnsanın temel haklarını koruma yükümlülüğüdür aynı zamanda. Cezaevlerindeki aşırı doluluk, sağlık hizmetlerinden barınmaya, hijyenden kişisel yaşam alanına kadar pek çok hakkın kullanılmasını güçleştirme riski taşır. Bu nedenle rakamlar yalnızca idari bir kapasite sorununa işaret etmiyor; insan hakları bakımından da ciddi bir uyarı niteliği taşıyor. Bu yüzden cezaevleri meselesi yalnızca hukukçuların, siyasetçilerin ya da insan hakları savunucularının meselesi olamaz. Doğrudan doğruya toplumun ortak vicdanıyla ilgilidir.
Şimdi dönüp yeniden soralım: Cezaevlerinde insan başına düşen alan giderek küçülürken, toplumun özgürlük alanı ne kadar genişleyebilir?
