Yozlaşmanın kronolojisi - Ömer Bulut

Fransız düşünür Frédéric Bastiat, “Hukuk” adlı eserinde hukukta yozlaşmanın, devletin adalet dağıtma işlevinden uzaklaşarak belirli kişi ve grupların çıkarlarına hizmet etmeye başlamasıyla ortaya çıktığını anlatır. Bu düşünceden hareketle kaleme aldığım ve 18 Kasım 2023’te Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan “Hukukun yozlaşmasının nedenleri” başlıklı makalemde, “Devletin bozulan adalet ve güvenlik işlevinin yeniden tesis edilebilmesi, yargının asli amacına ve görevine geri dönebilmesi, mutlak manada erkler ayrılığı ile donatılmış, hak ve özgürlük temelli demokratik bir rejimin varlığı ile mümkün olabilecektir. Aksi halde gelecek nesillerimiz, gitgide daha baskıcı hale gelen, özgürlükleri daha da kısıtlayan, güvenlik ve adalet fonksiyonu tamamen yok edilmiş bir devlet mekanizması ve bu mekanizmayı kanıksamış bir toplum içerisinde hayatta kalmaya çabalayacaklardır” tespitini yapmıştım.

Aradan yaklaşık üç yıl geçti. Bugün geriye dönüp baktığımızda, o günkü tespitlerin yalnızca bir öngörüden ibaret olmadığını, yaşadığımız gelişmelerin adeta bu öngörüleri doğrulayan bir kronoloji oluşturduğunu görüyoruz. Çünkü kuvvetler ayrılığının bulunmadığı bir sistemde hukukun üstünlüğünün tesis edilmesini beklemek, eşyanın doğasına aykırıydı.

AYM KARARLARI UYGULANMIYOR

Önceki makalede örnek olarak ele aldığım Can Atalay dosyası, hukuk devletinin temel ilkelerinin nasıl aşındırıldığını gösteren en çarpıcı örneklerden biriydi. Anayasa Mahkemesi (AYM) Can Atalay hakkında iki kez hak ihlali kararı vermesine karşın, 30 Ocak 2024’te Yargıtay’ın kararının TBMM Genel Kurulu’nda okunmasıyla Atalay’ın milletvekilliği düşürüldü. AYM daha sonra bu işlemi de yok hükmünde saydı fakat sonuç değişmedi. Seçilmiş bir milletvekili olan Can Atalay bugün hâlâ cezaevindedir.

Bu süreç, AYM kararlarının bağlayıcılığının ve anayasal yargı düzeninin işlerliğinin ciddi biçimde tartışmaya açılmasına neden olmuştu. Daha da önemlisi, anayasal bir hakkın kullanılmasının ve bir mahkeme kararının uygulanmasının siyasi iradenin tutumuna bağlı hale geldiği yönündeki algıyı güçlendirmişti.

Hukukun kurumsal düzeyde aşınması, zamanla siyasetin merkezine de taşındı: Cumhurbaşkanlığı adaylığını açıkladıktan sonra üniversite diploması iptal edilen İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu, daha sonra hakkında yürütülen soruşturma kapsamında gözaltına alınarak 23 Mart 2025’te tutuklandı. Bu gelişmeleri, muhalefet partisine mensup belediyelere yönelik operasyonlar ve onca belediye başkanının tutuklanması izledi.

Yargının siyasetin merkezindeki tartışmaların bir parçası haline geldiğini düşündüren bir diğer gelişme ise 21 Mayıs 2026’da yaşandı: Ankara Bölge Adliye Mahkemesi, CHP’nin 4-5 Kasım 2023 tarihlerinde yapılan kurultayına ilişkin davada “mutlak butlan” kararı vererek Özgür Özel yönetimini tedbiren görevden uzaklaştırdı ve Kemal Kılıçdaroğlu yönetimini göreve iade etti. Aynı kurultaya ilişkin ceza yargılaması devam ederken hukuk davası kapsamında verilen bir tedbir kararıyla ana muhalefet partisinin yönetiminin değişmesi, yargının siyasal rekabetin hakemi haline getirildiği yönündeki endişeleri daha da arttırdı.

Elbette bu davalarda yargılamalar devam etmektedir ve masumiyet karinesi herkes için geçerlidir. Ancak burada üzerinde durulması gereken nokta, davaların sonucundan bağımsız olarak yargı kararlarının siyasi sonuçlar doğurduğu ve yargının tarafsızlığına ilişkin güvenin zedelendiği yönündeki algının giderek güçlenmesidir. Hukuk devleti açısından bu algının dahi başlı başına bir kayıp olduğu unutulmamalıdır.

DENETİM VE GÜVENLİĞİN ÇÖKÜŞÜ

2023’teki makalemde vurguladığım üzere, bugün için daha da kronikleşen toplumsal sorunların temelinde devletin güvenlik ve adalet fonksiyonlarını gereği gibi yerine getirememesi yatmaktadır. Bunun en acı örneklerinden biri 21 Ocak 2025’te Kartalkaya’da yaşandı: Grand Kartal Otel’de çıkan yangında 78 yurttaşımız yaşamını yitirdi. Olayla ilgili açılan ceza davasında, otel sahibi de dahil olmak üzere 11 kişiye ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası verildi. Ancak olayda ihmali bulunduğu ileri sürülen kamu görevlilerine ilişkin soruştırmaların tamamlanması hâlâ bekleniyor.

Devletin denetim ve gözetim yükümlülüğünün yerine getirilmemesinin bedelini yurttaşların canlarıyla ödediği bu tür facialarda, sorumluluğun yalnızca özel kişilere yüklenmesi, kamu gücünü kullananların hesap verebilirliği sorununu ortadan kaldırmıyor.

Bir diğer örnek ise Eylül 2026’da ortaya çıkan fon skandalı. SPK’nin 17 Eylül 2026’da, yedi portföy yönetim şirketine ait 131 fonun tasfiyesine yönelik kararıyla gündeme gelen olayda, ilk belirlemelere göre 400 binden fazla yatırımcının mağdur olduğu tespit edildi. Soruşturma kapsamında çok sayıda kişi tutuklandı, bazı şirketler TMSF’ye devredildi. SPK eski başkanı hakkında adli kontrol uygulanırken eski aile bakanı, Borsa İstanbul eski genel müdürü ve BDDK başkan yardımcısı gibi pek çok bürokrat tutuklandı.

Ancak bütün bu gelişmelerin ötesinde cevaplanması gereken asıl soru şuydu: Hazine ve maliye bakanı tarafından aylar önce dile getirildiği üzere, TEFAS üzerinden yatırıma açılan bazı serbest fonlarda manipülasyon yapıldığı kamu erki tarafından uzunca süredir bilindiği halde, bu hukuksuz işlemlerin engellenmesi neden mümkün olmamıştır? Bağımsız ve hesap sorabilen bir denetim ve yargı düzeni bulunmadıkça bu ve benzeri soruların yanıtı daima cevapsız kalacaktır.

KANIKSAMANIN BEDELİ

Bir ülkede davaların sonucu delillerden ve hukuki gerekçelerden hareketle değil, tarafların siyasi konumlarına bakılarak tahmin edilmeye başlanmışsa; yaşanan faciaların ardından sorumluluğun yalnızca en alt kademedeki kişilere yüklenmesine alışılmışsa; anayasal kurumların kararlarının uygulanıp uygulanmayacağı siyasi tercihlere bağlı hale gelmişse yozlaşma artık yalnızca devlet kurumlarına değil, toplumun adalet beklentisine de yerleşmiş demektir.

Asıl vahim olan yalnızca hukukun yozlaşması değil, yozlaşmış bir hukuk düzeninin toplum tarafından kanıksanmasıdır. Bu kısır döngüden çıkış yolu ise kuvvetler ayrılığının gerçek anlamda kurulması, AYM ve AİHM kararlarının eksiksiz uygulanması, siyasetten bağımsız ve tarafsız bir yargı erkinin tesis edilmesinden geçmektedir.