Nếu chỉ thi Toán và Văn, chúng ta sẽ tạo ra áp lực cực lớn ở hai môn này, làm suy giảm động lực học các môn còn lại.
Theo dõi những tranh luận thời gian qua về phương án bỏ môn thi thứ ba vào lớp 10 đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến, tôi tự hỏi: Giảm số môn thi có thực sự đồng nghĩa với giảm áp lực học tập cho học sinh? Hay áp lực chỉ được dồn từ nhiều môn sang hai môn Toán và Ngữ văn, kéo theo học thêm, luyện thi và sự mất cân đối trong giáo dục phổ thông?
Một câu hỏi cần được đặt ra: Giảm số môn thi có thực sự làm giảm áp lực học tập của học sinh, hay chỉ làm thay đổi cách thức và nơi mà áp lực xuất hiện?
Theo tôi, đây là vấn đề cần được nhìn nhận từ thực tế của học sinh, phụ huynh, giáo viên và nhà trường, chứ không chỉ từ số lượng môn thi. Nếu thi nhiều môn, học sinh phải chuẩn bị nhiều kiến thức khác nhau. Điều đó rõ ràng tạo áp lực ở nhiều môn học. Nhưng nếu giảm xuống chỉ còn Toán và Ngữ văn, chúng lập tức trở thành hai môn có tính chất quyết định đối với tương lai trước mắt của học sinh. Lúc này sẽ hình thành tâm lý: "Chỉ thi hai môn nên phải học thật giỏi hai môn đó". Và từ đây, áp lực không biến mất mà có thể tập trung cao độ vào hai môn.
Một học sinh có thể học môn Toán ở trường, học thêm một giáo viên, học thêm giáo viên thứ hai, học tại trung tâm, học trực tuyến, luyện đề, thi thử ở trường, thi thử ở các trung tâm... Ngữ văn cũng tương tự. Như vậy, có khi một môn học ở trường nhưng học sinh phải học thêm ở nhiều nơi khác nhau. Nếu tính tổng số giờ học, số buổi học thêm, thời gian làm đề, thời gian di chuyển và áp lực điểm số, liệu có thể khẳng định rằng học sinh thực sự được "giảm áp lực"? Thực ra, nó chỉ chuyển từ nhiều môn thành "áp lực cực đại ở hai môn Toán - Văn".
Với giáo viên dạy Toán, Văn cũng vậy. Họ sẽ phải chịu áp lực rất lớn: điểm trung bình môn Toán, Văn của lớp được quan tâm, điểm thi tuyển sinh được chú ý, tỷ lệ học sinh đạt điểm cao được coi trọng, các trường được so sánh với nhau. Trong khi đó, giáo viên các môn không thi lại đứng trước một thực tế: học sinh ít đầu tư thời gian, học qua loa cho xong thậm chí không học.
Nhà trường cũng chịu áp lực về kết quả tuyển sinh, nguồn lực và thời gian nên dễ ưu tiên cho các môn thi, các môn không thi sẽ được bật đèn xanh. Như vậy, một kỳ thi chỉ có hai môn có thể tạo ra sự phân cực rất mạnh trong nhà trường. Thi gì học nấy, học gì dạy nấy, dạy gì nhà trường đầu tư nấy... sẽ không phải là một khẩu hiệu vô căn cứ.
Nếu Toán và Văn quyết định việc tuyển sinh thì học sinh tập trung Toán, Văn và chỉ có giáo viên Toán, Văn là tập trung dạy thực chất. Nếu kết quả Toán, Văn được dùng để đánh giá thành tích thì nhà trường tập trung Toán, Văn. Ngược lại, những môn không có ảnh hưởng trực tiếp đến kỳ thi rất dễ bị đẩy xuống vị trí thứ yếu, trò học ít, thầy dạy ít.
Trong khi đó học sinh hoàn thành THCS cần có kiến thức cơ bản về: Vật lý, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân, Công nghệ, Tin học, Ngoại ngữ, môi trường, sức khỏe, kỹ năng sống... Một học sinh có thể không trở thành nhà khoa học, nhưng cần hiểu những kiến thức khoa học cơ bản; có thể không trở thành nhà sử học, nhưng cần hiểu lịch sử dân tộc; có thể không làm việc trong lĩnh vực công nghệ, nhưng phải có năng lực số tối thiểu để sống và làm việc trong xã hội hiện đại. Vì vậy, giáo dục toàn diện không có nghĩa là mọi học sinh phải giỏi tất cả các môn, mà là mọi học sinh phải có một nền tảng kiến thức phổ thông cần thiết trước khi đi vào chuyên sâu.
Cái gốc của áp lực thi vào lớp 10 là số lượng học sinh tốt nghiệp THCS rất lớn, trong khi số trường, lớp THPT công lập có giới hạn. Trong khi đó, xã hội vẫn tồn tại tâm lý phải vào THPT mới là học hành tử tế, học nghề là dành cho học sinh yếu. Khi gần như tất cả học sinh đều muốn vào THPT, nhưng số chỗ có hạn, tất yếu phải có cạnh tranh. Và cạnh tranh càng cao thì áp lực càng lớn. Do đó, không thể giải quyết căn bản áp lực thi vào lớp 10 chỉ bằng cách giảm số môn thi.
Một học sinh học yếu chưa chắc là một người có năng lực yếu, có học sinh không mạnh về Toán, Văn và các môn lý thuyết, nhưng lại rất khéo tay, có năng khiếu cơ khí, giỏi điện - điện tử, có khả năng sửa chữa máy móc, có năng lực công nghệ, khéo léo trong nghề dịch vụ, có khả năng kinh doanh, có năng khiếu nghệ thuật, có tư duy thực hành rất tốt. Nếu chỉ dùng thành tích học tập hàn lâm để đánh giá các em, chúng ta có thể vô tình xem một số năng lực quý giá là "yếu" và bỏ quên, làm thui chột đi những tài năng.
Mỗi học sinh phải có một con đường phù hợp với năng lực, sở thích và hoàn cảnh của mình. Vì vậy, cần đổi mới phân luồng sau THCS, những em nào có khả năng học thì nên học tiếp, em nào có khả năng học nghề thì chuyển hướng học nghề. Nếu chỉ thi Toán và Văn, chúng ta lại có nguy cơ tạo ra áp lực cực lớn ở hai môn và làm suy giảm động lực học các môn còn lại.
Vì vậy, theo tôi, có thể nghiên cứu một phương án trung gian là Toán, Ngữ văn và bài đánh giá tổng hợp kiến thức phổ thông. Đó có thể là bài đánh giá kiến thức và năng lực phổ thông, tích hợp các lĩnh vực: Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội, Công nghệ, Tin học, Ngoại ngữ và hiểu biết đời sống. Nếu thực sự muốn giảm áp lực, không thể chỉ giảm số môn mà phải kết hợp đồng thời: đề thi bám sát chuẩn chương trình; hạn chế câu hỏi mẹo; không đánh đố; không tạo ra kiến thức ngoài chương trình để luyện thi; hạn chế việc dùng điểm thi để xếp hạng trường; không biến giáo viên thành "giáo viên luyện thi"; tăng cường phân luồng; nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp.
Muốn giải quyết tận gốc áp lực thi vào lớp 10, cần đồng thời làm ba việc. Thứ nhất, đổi mới đánh giá, không để kỳ thi làm học sinh học lệch. Thứ hai, phân luồng thực chất, không phải học sinh nào cũng buộc phải đi vào cùng một con đường THPT. Thứ ba, nâng vị thế giáo dục nghề nghiệp để học nghề trở thành một lựa chọn đáng tự hào, có việc làm, thu nhập và cơ hội phát triển. Khi đó, học sinh sẽ hiểu rằng THPT không phải là con đường duy nhất để thành công. Và học nghề không phải là con đường dành cho học sinh có khả năng về một lĩnh vực nào đó cần được ươm mầm và phát huy.
