Nếu không đưa Tiếng Anh vào kỳ thi, liệu học sinh Việt có bỏ bê học ngoại ngữ?
Câu chuyện đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học đang đứng trước một câu hỏi lớn: Có nhất thiết phải biến tiếng Anh thành môn thi bắt buộc trong các kỳ thi quan trọng hay không? Bởi nếu không phân biệt được giữa học một ngôn ngữ để thi và sử dụng một ngôn ngữ để sống, học tập, làm việc, chúng ta rất dễ đi đúng hướng về mặt khẩu hiệu nhưng lại đi chệch mục tiêu về mặt thực chất.
Trong giáo dục Việt Nam có một quy luật mà ai cũng hiểu: môn gì thi thì học sinh học kỹ, môn gì không thi thì rất dễ bị xem nhẹ. Đây không phải lỗi của học sinh. Đó là phản ứng hoàn toàn dễ hiểu trước cách chúng ta thiết kế hệ thống đánh giá. Khi một môn học trở thành môn thi tuyển sinh, phụ huynh sẽ quan tâm hơn, học sinh dành nhiều thời gian hơn, nhà trường cũng phải đầu tư nhiều hơn.
Chính vì vậy, việc đưa Tiếng Anh vào kỳ thi có thể tạo ra một cú hích rất mạnh đối với việc học ngoại ngữ. Nhưng cú hích ấy có phải là đích đến hay không lại là chuyện khác. Một học sinh có thể làm đúng hàng chục câu hỏi ngữ pháp nhưng không dám mở miệng nói một câu tiếng Anh. Một sinh viên có thể đạt điểm khá trong môn ngoại ngữ nhưng khi đọc tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh lại phải phụ thuộc vào công cụ dịch. Một người có thể sở hữu chứng chỉ ngoại ngữ đẹp nhưng trong cuộc giao tiếp thực tế vẫn lúng túng. Những nghịch lý ấy không phải hiếm.
Một môn học tồn tại trong chương trình giáo dục để học sinh lĩnh hội kiến thức. Một ngôn ngữ tồn tại trong đời sống để con người giao tiếp, tư duy, học tập và làm việc. Khi tiếng Anh được xác định là ngôn ngữ thứ hai trong trường học, điều chúng ta cần hướng tới không phải chỉ là việc học sinh biết nhiều từ hơn hay làm bài trắc nghiệm nhanh hơn. Điều cần hướng tới là tiếng Anh xuất hiện tự nhiên trong đời sống học đường. Học sinh có thể đọc một tài liệu khoa học đơn giản bằng tiếng Anh, có thể xem một bài giảng ngắn, có thể đặt câu hỏi, có thể thuyết trình, có thể trao đổi với bạn bè, có thể sử dụng tiếng Anh khi tìm kiếm thông tin.
Nếu quá phụ thuộc vào thi cử, nhà trường và học sinh có thể chuyển sang luyện đề, học mẹo, học thuộc ngữ pháp, trong khi khả năng giao tiếp thực tế không được cải thiện tương ứng. Nhưng nếu không thi, liệu học sinh có bỏ tiếng Anh? Nói cách khác, không phải bỏ thi là xong. Vấn đề là phải thay thế "động cơ thi cử" bằng "động cơ sử dụng".
>> 'Sai lầm nếu vội vàng bỏ Tiếng Anh khỏi kỳ thi vào lớp 10'
Nếu muốn tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai, hãy đưa tiếng Anh ra khỏi "tiết học Tiếng Anh". Nghe có vẻ nghịch lý, nhưng theo tôi, đây lại là chìa khóa. Muốn tiếng Anh thực sự trở thành ngôn ngữ thứ hai, chúng ta phải làm cho học sinh sử dụng tiếng Anh ngoài chính môn Tiếng Anh. Chẳng hạn, một tiết Tin học có thể sử dụng một số thuật ngữ tiếng Anh phổ biến. Một hoạt động khoa học có thể cho học sinh tiếp cận một đoạn tài liệu tiếng Anh đơn giản. Một câu lạc bộ có thể tổ chức thuyết trình bằng tiếng Anh. Một thư viện có thể có góc sách tiếng Anh phù hợp từng lứa tuổi. Một bài tập có thể yêu cầu học sinh tìm kiếm thông tin từ nguồn tiếng Anh...
Những việc ấy có thể nhỏ, nhưng tác động giáo dục lại rất lớn. Bởi lúc đó, học sinh bắt đầu hiểu một điều: tiếng Anh không phải là môn học đứng riêng trong thời khóa biểu; nó là công cụ giúp mình học những thứ khác. Đó mới là bước chuyển về chất.
Tôi không cho rằng phải tuyệt đối loại bỏ tiếng Anh khỏi mọi kỳ thi. Vấn đề nằm ở thi cái gì và thi để làm gì? Nếu mục tiêu là đánh giá khả năng sử dụng ngôn ngữ, một bài trắc nghiệm chủ yếu kiểm tra ngữ pháp và từ vựng là chưa đủ. Cần tăng trọng số của nghe, nói, đọc, viết. Cần đánh giá khả năng giao tiếp. Cần đánh giá khả năng xử lý tình huống. Cần quan tâm đến năng lực sử dụng ngôn ngữ trong học tập và công việc.
Tôi nghĩ mục tiêu đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai hoàn toàn đúng. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và giáo dục ngày càng kết nối toàn cầu, năng lực ngoại ngữ đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh của người lao động và của cả quốc gia. Nhưng một mục tiêu đúng không có nghĩa phương pháp nào cũng đúng. Thi cử có thể là một công cụ. Không nên biến nó thành toàn bộ chính sách. Nếu cần một kỳ thi để duy trì động lực, hãy thiết kế kỳ thi theo đúng năng lực cần hình thành. Nếu cần đánh giá, hãy đánh giá năng lực sử dụng.
Vũ Thị Minh Huyền
