Nghịch lý khí hậu từ lũ quét Nepal - nơi thải chưa đến 0,1% khí nhà kính toàn cầu

Rising Nepal, nhật báo tiếng Anh lớn nhất nước này, đặt vấn đề về công lý khí hậu (climate justice) sau thảm họa lũ quét ngày 26/8, khiến gần 800 trường hợp thiệt mạng và 2.500 người mất tích.

Thảm họa bắt nguồn từ khối băng khổng lồ quy mô tương đương 28 sân bóng đá tách ra từ sông băng của núi Langtang Lirung (cao 7.000 mét) thuộc dãy Himalaya. Hiện tượng sụp sông băng này gây ra một chuỗi liên hoàn, hình thành dòng thác lũ cuốn theo bùn, cát, đá tảng, lao từ độ cao hàng nghìn mét xuống đáy thung lũng trong chưa đầy bảy phút.

Sông băng tan chảy ngày càng nhanh do hiện tượng nóng lên toàn cầu, gây ra bởi hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch, phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, nghịch lý là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại không phải các quốc gia phát thải lớn nhất. Tờ báo Nepal nêu rằng thảm họa tại nước này trở thành một "phép thử", để xem công lý khí hậu có thể thực thi đến đâu hay chỉ là lý thuyết suông.

Theo chỉ số rủi ro khí hậu cập nhật bởi tổ chức Đức GermanWatch, Nepal đứng thứ sáu toàn cầu, trên Philippines, Myanmar và Việt Nam. Trong khi đó, họ chỉ chịu trách nhiệm cho 0,08% khí nhà kính toàn cầu, xếp thứ 93 trong cơ sở dữ liệu phát thải các nước do Ủy ban châu Âu, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và Joint Research Centre (JRC) công bố.

Nói trên tờ Independent, ông Savio Carvalho, Giám đốc điều hành Tổ chức môi trường 350.org, nêu một thực tế là "những bên ít gây ra vấn đề nhất lại đang phải trả cái giá đắt nhất, thậm chí bằng mạng sống".

Truyền thông Nepal cho rằng những gì người dân nước họ phải chịu đựng như sông băng tan chảy, nông nghiệp bị tàn phá do khí hậu thất thường "không phải lỗi của Nepal". "Đó là do lượng khí thải tích lũy từ hơn một thế kỷ tăng trưởng công nghiệp ở những nơi khác trên thế giới", tờ Rising Nepal nêu.

Dãy Himalaya là một trong những khu vực ấm lên nhanh nhất thế giới. Tính riêng khu vực Langtang (Nepal), nhiệt độ tại các dãy núi xung quanh tăng lên đặc biệt nhanh, làm tăng xác suất xảy ra thảm họa. Theo nghiên cứu của ông Bethan Davies, chủ nhiệm khoa băng hà học tại Đại học Newcastle (Anh), vùng đất cao hơn 4.000 mét trong khu vực này đã ấm lên nhanh gấp 5 lần mức trung bình toàn cầu, kể từ những năm 1960. Xu hướng này thêm rõ rệt trong thập kỷ qua.

Cùng với ảnh hưởng của hiện tượng nóng lên toàn cầu, Nepal chịu tình trạng ô nhiễm cục bộ bởi vị trí địa lý, khi nằm giữa Trung Quốc và Ấn Độ - hai quốc gia phát thải lớn thứ nhất và thứ ba thế giới. SCMP trích dẫn nghiên cứu từ Quỹ Không khí Sạch (Clean Air Fund), chỉ ra rằng Trung Quốc và Ấn Độ phát thải carbon đen lớn nhất thế giới. Đây là chất làm ấm hành tinh gấp nhiều lần CO2, và là thành phần chính của bụi mịn PM 2.5.

Carbon đen (muội than) được thải ra từ hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch tại hộ gia đình, nhà máy nhiệt điện, xi măng, sắt thép... Khi lắng đọng trên tuyết và băng, nó làm tối màu bề mặt, đẩy nhanh quá trình hấp thụ nhiệt và tan chảy.

Để đảm bảo công bằng khí hậu, Giám đốc điều hành 350.org cho rằng các nước giàu nên có nghĩa vụ hỗ trợ tài chính cho nước nghèo ứng phó thiên tai trước khi khủng hoảng xảy ra, thay vì chỉ phản ứng khi sự việc đã rồi. Ông dẫn chứng hệ thống cảnh báo sớm hiện đại tại dãy Alps. Trường hợp gần nhất là hiện tượng sông băng sụp đổ tại Thụy Sĩ, chính quyền đã kịp thời sơ tán gần 300 dân làng cùng toàn bộ gia súc.

"Giá như Nepal sở hữu công nghệ tiên tiến như Thụy Sĩ hay Italy, họ có thể thiết lập các cơ chế dự báo hiệu quả hơn", ông Carvalho nói. Ông kêu gọi đánh thuế vào các khoản lợi nhuận đột biến của công ty nhiên liệu hóa thạch để hỗ trợ chi phí ứng phó thảm họa.

Tại hội nghị thượng đỉnh khí hậu COP29 ở Azerbaijan năm 2024, các quốc gia giàu có đã đồng thuận huy động 300 tỷ USD mỗi năm cho nhóm nghèo (dù nhu cầu thực tế để ứng phó với khí hậu gấp bốn lần số đó). Quỹ ứng phó với tổn thất và thiệt hại được thành lập để hỗ cho các quốc gia như Nepal, nhưng đến giữa năm ngoái chỉ nhận được một phần nhỏ so với cam kết ban đầu của liên chính phủ. Trong khi đó, Mỹ, nước phát thải lũy kế lớn nhất thế giới đã rút khỏi Thỏa thuận Paris cùng các khoản đóng góp cam kết.