Người bán bánh rán "chặt chém" du khách ở Hà Nội bị phạt 225.000 đồng

Ngày 10/6, người phụ nữ bán 10 chiếc bánh rán cho khách nước ngoài với giá 430 nghìn đồng ở Hà Nội đã bị xử phạt hành chính về hành vi bán hàng rong không đúng quy định với số tiền 225.000 đồng, đồng thời được nhắc nhở phải niêm yết giá và bán đúng giá trong tương lai.

Câu chuyện được khơi lên từ đoạn video của vị khách nước ngoài - là người mua bánh.

Nhìn từ góc độ pháp lý, cơ quan chức năng xử lý theo hành vi mà họ có căn cứ để xác định. Nhưng nhìn từ góc độ xã hội, tôi thấy câu chuyện để lại một cảm giác băn khoăn khó tránh khỏi: Số tiền khách bị thu quá cao lại lớn hơn số tiền người bán phải nộp phạt (số tiền 430 nghìn đồng có lẽ cũng sẽ bị buộc trả lại cho khách).

Những câu chuyện chặt chém du khách trong nước lẫn nước ngoài không phải lần đầu xuất hiện. Chúng lặp đi lặp lại ở nhiều địa phương, nhiều loại hình kinh doanh khác nhau, từ taxi, hàng rong đến dịch vụ du lịch.

Dưới góc độ tâm lý học hành vi, nguyên nhân nằm ở phép tính lợi ích và chi phí mà người vi phạm tự thực hiện trong đầu. Nếu một lần bán hàng có thể thu thêm vài trăm nghìn đồng, trong khi xác suất bị phát hiện thấp và mức xử phạt không quá lớn, nhiều người sẽ bị cám dỗ lựa chọn hành vi gian dối.

Có thể gọi hành vi này là "đánh cược với rủi ro thấp", họ tin rằng khả năng phải trả giá là không đáng kể so với lợi ích có thể đạt được.

Đặc biệt với khách du lịch nước ngoài, sự bất cân xứng thông tin càng lớn. Người mua không biết giá thị trường thường bán của cái bán rán, que kem là bao nhiêu, không quen ngôn ngữ, không biết phải khiếu nại ở đâu và thường chỉ xuất hiện một lần rồi rời đi. Có thể cả đời này người bán và người mua không gặp lại nhau.

Trong mắt một số người bán thiếu trung thực, đây là nhóm khách hàng dễ bị khai thác nhất.

Hà Nội đón hàng triệu lượt khách du lịch mỗi năm. Chỉ cần một video vài phút ghi lại cảnh du khách nước ngoài liên tục hỏi giá nhưng không nhận được câu trả lời rõ ràng, sau đó phải trả tới 430.000 đồng cho một túi bánh rán nhỏ, hình ảnh được lan truyền sẽ mạnh hơn rất nhiều so với hàng chục chiến dịch quảng bá du lịch.

Ở thời đại mà câu chuyện không lan truyền bằng cách truyền miệng, chỉ một video được đẩy viral, tiếp cận hàng trăm nghìn thậm chí hàng triệu lượt xem từ bốn phương tám hướng thì "cái xấu" được đồn đi rất xa.

Đa số người kinh doanh vẫn làm ăn tử tế. Nhưng chính vì vậy, những trường hợp cá biệt con sâu làm rầu nồi canh càng cần được xử lý đủ sức răn đe để không làm ảnh hưởng đến số đông.

Khi một người bán thu 430.000 đồng cho khoảng 10 chiếc bánh rán nhưng mức phạt chỉ là 225.000 đồng, nhiều người sẽ đặt câu hỏi: Liệu hình phạt hiện nay có đủ để ngăn chặn những hành vi tương tự hay không?

Theo tôi, muốn giảm tình trạng "chặt chém", bài toán không chỉ là phạt nặng hơn, mà còn phải khiến người có ý đồ vi phạm tin rằng họ chắc chắn sẽ bị phát hiện và phải trả giá. Trong tâm lý học hành vi, tính chắc chắn của hình phạt thường có tác dụng răn đe mạnh hơn bản thân mức độ nghiêm khắc của hình phạt.