Dù thu nhập ổn định, nhiều người trung niên đang bị vắt kiệt bởi gánh nặng chăm lo gia đình hai bên, khiến quỹ hưu trí của chính họ bị bỏ ngỏ.
Cuối năm ngoái, khi tiền tiết kiệm đạt 2 tỷ đồng, anh Mạnh Tín, 42 tuổi, bàn với vợ đổi chung cư đang ở tại phường Yên Nghĩa (Hà Nội) lấy căn hộ trung tâm. Nhà mới sẽ rút ngắn hai tiếng đi làm mỗi ngày và cho các con môi trường học tập tốt hơn.
Nhưng vợ anh, chị Phạm Phúc, phản đối. Với chị, số tiền để dành sau gần 15 năm kết hôn không phải để đổi nhà. Vợ chồng anh đều là công chức, tổng thu nhập chưa đến 40 triệu đồng một tháng. Ở quê, cha mẹ hai bên xấp xỉ 70 tuổi và không ai có lương hưu. "Trên còn cha mẹ già, dưới có con nhỏ, bản thân chúng ta chưa có một đồng phòng thân cho tuổi già", chị nói.
Cuộc thảo luận đổi nhà dừng lại.
Câu chuyện của gia đình anh Tín đại diện cho hàng triệu người thuộc thế hệ "bánh mì kẹp" tại Việt Nam - những người kẹt giữa trách nhiệm chăm lo con cái và phụng dưỡng cha mẹ. Theo Cục Thống kê, cả nước hiện có gần 27 triệu người trong nhóm 40-59 tuổi, mỗi năm thêm khoảng 700.000 người bước vào nhóm cao tuổi. Tốc độ già hóa nhanh nhưng sự chuẩn bị tài chính lại hạn chế, đặc biệt với nhóm lao động tự do có tới 55% chưa tham gia BHXH và chỉ khoảng 3% mua bảo hiểm tự nguyện.
Trước thực tế này, Bộ Y tế vừa đề xuất hướng dẫn người từ 40 tuổi chuẩn bị cho tuổi già. Độ tuổi này sẽ được tiếp cận tài liệu, tập huấn về duy trì lối sống, lập kế hoạch tài chính và lựa chọn việc làm.
Theo GS TS Giang Thanh Long (Đại học Kinh tế Quốc dân) cơ cấu "dân số vàng" của Việt Nam dự kiến kết thúc vào năm 2038, trong khi ngưỡng "dân số già" sẽ đến sớm hơn vào năm 2034.
Tuổi 40 thường là lúc công việc đã ổn định, thu nhập tương đối đều đặn và khả năng tạo ra thu nhập ở mức cao. Đây cũng là thời điểm sức khỏe còn đủ tốt để thay đổi lối sống, phòng ngừa bệnh tật và chuẩn bị cho những năm tháng phía trước. "Mốc 40 tuổi mang tính biểu tượng cho thời điểm hội tụ đủ nguồn lực để lên kế hoạch, còn thực tế việc chuẩn bị càng sớm càng lợi thế", giáo sư Long nói.
Nhưng khoảng cách giữa nhận thức và hành động vẫn rất lớn. Dữ liệu của Manulife Asia Care 2026 ghi nhận 89% người được hỏi coi độc lập tài chính là tài sản lớn nhất muốn để lại cho con. Dù vậy, chỉ 27% bắt đầu đầu tư tạo dòng tiền, 40% duy trì tập luyện và 31% đi tầm soát sức khỏe định kỳ.
Thực tế, tuổi 40 là lúc đạt đỉnh cao về năng lực và thu nhập, nhưng cũng là thời điểm dòng tiền bị chia năm xẻ bảy cho con cái, nợ nần và cha mẹ già. Việc chuẩn bị cho tuổi hưu của chính họ thường bị đẩy xuống cuối bảng ưu tiên.
Tuổi già xếp sau các hóa đơn
Đầu năm nay, vợ chồng chị Diễm Lệ, 38 tuổi ở phường Cầu Diễn, Hà Nội trả hết nợ căn chung cư. Với thu nhập 45 triệu đồng, trừ chi phí sinh hoạt và phụng dưỡng hai bên, họ tính để dành 5-10 triệu đồng mỗi tháng.
Nhưng đến giữa năm, 50 triệu đồng tích cóp bốc hơi. Hai con lần lượt nhập viện, sau đó bố chồng ở quê phải điều trị bệnh dạ dày. "Cứ nghĩ mình có dư, nhưng chỉ cần một khoản phát sinh là lại thiếu hụt", chị Lệ kể.
Những khoản tiền lớn từ thưởng Tết cũng được lên kế hoạch sẵn: năm trước trả nợ nhà, năm nay sửa nhà ở quê, năm tới mua xe để tiện thăm nom cha mẹ.
Tâm lý "dốc cạn túi" cho thế hệ trước và sau như chị Lệ là đặc trưng văn hóa tại châu Á. GS TS Peiyi Lu, Giám đốc chương trình Thạc sĩ Lão khoa, Đại học Hong Kong, nhận định việc chu cấp cho con cái và phụng dưỡng cha mẹ gắn liền với đạo hiếu. "Đó là một thách thức giằng xé khi nguồn lực gia đình có hạn", GS Lu nói.
Nghiên cứu của GS Lu chỉ ra sự vắt kiệt tài chính ở tuổi trung niên là mầm mống cho một tuổi già bấp bênh. Sự thiếu hụt quỹ phòng thân buộc nhiều người phải tiếp tục bán sức lao động chân tay khi xế chiều, đẩy nhanh nguy cơ mắc bệnh mạn tính.
Báo cáo về hưu trí châu Á do Sun Life công bố đầu năm 2026 tại 6 thị trường, trong đó có Việt Nam, cho thấy 69% người được hỏi dự kiến sẽ phải tiếp tục làm việc sau tuổi hưu. Gần hai phần ba thừa nhận không đủ tiền để nghỉ hưu. Có 36% người thuộc thế hệ "bánh mì kẹp" chấp nhận hạ thấp chất lượng sống bản thân để nhường nguồn lực cho gia đình.
Xây lưới an sinh từ 10.000 đồng mỗi ngày
Bà Nguyễn Thoa, chuyên gia bảo hiểm xã hội, cho biết nhiều người lầm tưởng phải có một khoản tiền lớn mới có thể nghĩ đến chuyện dưỡng lão. Bà khẳng định sức mạnh của quỹ hưu trí nằm ở việc tích lũy dần.
Bà Nguyễn Thị Liên, 50 tuổi ở Nam Định, làm phụ hồ với thu nhập 6-7 triệu đồng một tháng. Là trụ cột nuôi chồng khiếm thị và con gái học đại học, bà cho biết tiền dư ít ỏi nên không gửi ngân hàng.
Khi được tư vấn mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện 264.000 đồng một tháng, bà Liên quyết định tham gia. "Mỗi ngày chắt bóp 10.000 đồng thì tôi làm được", bà nói. Đến nay, bà đóng được 5 năm, dự kiến tới năm 60 tuổi sẽ nhận lương hưu khoảng 1 triệu đồng một tháng và có thẻ bảo hiểm y tế.
Bà Nguyễn Thu Giang, Cố vấn tài chính tại FIDT, đánh giá hưu trí là mục tiêu tài chính khắc nghiệt hơn việc mua nhà hay nuôi con. Mục tiêu này kéo dài hàng chục năm trong khi sức lao động giảm sút. Với những gia đình như chị Lệ, bà Giang khuyên trước mắt cần lập quỹ dự phòng đủ tiêu 6 tháng và mua các gói bảo hiểm cơ bản. Còn với gia đình có 2 tỷ đồng như anh Tín, bà ủng hộ quyết định giữ lại tiền phòng thân thay vì dồn tất cả để đổi nhà trung tâm.
"Nếu nguồn lực chưa đủ để đáp ứng tất cả các mục tiêu, người chuẩn bị nghỉ hưu nên ưu tiên sự an toàn của chính mình trước, thay vì dồn quá nhiều vào nhà ở hoặc để lại tài sản cho con cháu", bà Giang nói.
Sự nỗ trợ cá nhân cần đi đôi với bệ đỡ chính sách. Theo GS Peiyi Lu, việc dưỡng lão không chỉ giới hạn ở tiền bạc, mà là sự kết hợp của một hệ sinh thái bao gồm: tài chính vững, sức khỏe tốt và mạng lưới xã hội mạnh.
Bởi vậy, các chính sách công và chương trình xã hội đóng vai trò quan trọng. "Các sáng kiến thúc đẩy kiến thức tài chính và lập kế hoạch dài hạn sẽ giúp người dân đưa ra quyết định sáng suốt từ sớm, giảm bớt áp lực bươn chải khi về già", GS Lu nhận định.
GS Giang Thanh Long nhấn mạnh nhà nước cần thiết kế các chính sách an sinh đủ linh hoạt để kéo người dân vào lưới an toàn. Với nhóm lao động thu nhập thấp luôn phải đặt "cơm, áo, gạo, tiền" lên hàng đầu, cần có cơ chế hỗ trợ để họ duy trì được dòng tiền đóng bảo hiểm xã hội thay vì bỏ cuộc giữa chừng. "Kinh tế 'vàng' lúc trẻ khỏe mà không khai thác được thì không thể tạo ra nền kinh tế 'bạc' lúc tuổi già", ông Long nói.
Hậu quả của việc bỏ lỡ giai đoạn dự phòng thể hiện rõ trong những trường hợp không có lương hưu. Bà Nguyễn Thị Hon, 75 tuổi ở Thanh Hóa, sống một mình sau khi con gái đi lấy chồng. Trước đây bà làm ruộng, bế trẻ thuê, nay thu nhập chính dựa vào việc bán rau sau vườn.
Tháng 7 vừa qua, bà nhận tháng trợ cấp xã hội đầu tiên trị giá 500.000 đồng dành cho người cao tuổi không có lương hưu. Bà tính toán số tiền này đủ đong 10 kg gạo ăn một tháng, phần còn lại cất đi mua thuốc men.
"Có đồng trợ cấp này, tháng nào đau xương khớp không đi chợ được, tôi không phải nhờ con", bà nói.
