Półpasiec to zakaźna choroba wywoływana przez ten sam wirus, który odpowiada za ospę wietrzną. Po przebyciu ospy, wirus pozostaje uśpiony w zwojach nerwowych i może się reaktywować nawet po wielu latach, szczególnie w sytuacji osłabienia odporności. Epidemiolodzy szacują, że na półpasiec zachoruje średnio co trzecia osoba po 60. roku życia. Choroba ta jest często błędnie postrzegana jako łagodna, jednak jej powikłania mogą być bardzo poważne.
Półpasiec najczęściej objawia się kilkudniowym bólem w obszarze jednego dermatomu, czyli fragmentu skóry unerwianego przez jeden nerw rdzeniowy. Wkrótce pojawiają się bolesne pęcherzyki na rumieniowym podłożu, które nie przekraczają środkowej linii ciała. Chorobie może towarzyszyć gorączka oraz powiększenie okolicznych węzłów chłonnych. Wykwity skórne zwykle ustępują po 7-14 dniach, jednak u około 50 proc. osób powyżej 60. roku życia w miejscach po wykwitach utrzymuje się bolesność, trwająca nawet kilka miesięcy lub lat.
Półpasiec jest zaraźliwy, ale nie można się nim zarazić bezpośrednio od osoby chorej na półpasiec. Osoby, które nie chorowały na ospę wietrzną i nie były szczepione, mogą jednak zakazić się wirusem i zachorować na ospę wietrzną.
Neuralgia półpaścowa to jedno z najpoważniejszych powikłań półpaśca. Objawia się długotrwałym, przewlekłym bólem nerwu, który może utrzymywać się nawet latami. Występuje u około 30 proc. chorych, prowadząc do znacznego obniżenia jakości życia i przewlekłego cierpienia. Leczenie neuralgii jest trudne i często nieskuteczne, a choroba może prowadzić do uszkodzenia układu nerwowego.
Szczególnie niebezpieczna jest postać półpaśca gałązki ocznej nerwu trójdzielnego. Może prowadzić do owrzodzeń rogówki, wysypki w zewnętrznym przewodzie słuchowym, szumu w uszach, zawrotów głowy, a nawet porażenia nerwu twarzowego.
Największe ryzyko zachorowania dotyczy osób starszych – wiek powyżej 50 lat to główny czynnik ryzyka. Dodatkowo, osoby z przewlekłymi chorobami, obniżoną odpornością, po przeszczepach, z chorobami nowotworowymi, zakażone HIV lub poddawane immunosupresji, są szczególnie narażone na ciężki przebieg choroby i powikłania.
Szczepionka na półpasiec została dopuszczona do obrotu w Unii Europejskiej w marcu 2018 roku, a w Polsce dostępna jest od pierwszego kwartału 2023 roku. Zalecana jest osobom powyżej 50. roku życia oraz dorosłym z grup ryzyka. Cykl szczepienia obejmuje dwie dawki podawane w odstępie dwóch miesięcy. Szczepionka zapewnia długotrwałą ochronę przed półpaścem – nawet do 10 lat od szczepienia – i jest dobrze tolerowana.
Najczęstsze działania niepożądane to ból w miejscu wstrzyknięcia, bóle mięśni, zmęczenie i ból głowy, które mają łagodne lub umiarkowane nasilenie i ustępują w ciągu kilku dni.
Od 1 kwietnia 2025 roku szczepionka jest bezpłatna dla osób w wieku 65+ o zwiększonym ryzyku zachorowania na półpasiec (refundacja 100 proc.), a dla osób w wieku 18+ z grup ryzyka refundacja wynosi 50 proc. Do grup ryzyka należą m.in. osoby z przewlekłymi chorobami serca, płuc, nerek, cukrzycą, nowotworami, zakażone HIV, po przeszczepach oraz z chorobami autoimmunologicznymi.
Badania przeprowadzone w USA na grupie 70 tys. osób po 60. roku życia wykazały, że szczepionka na półpasiec zmniejsza ryzyko zawału serca i udaru nawet o 12 proc. w pierwszych 3,5 roku po szczepieniu. Po siedmiu latach obserwacji ryzyko chorób sercowo-naczyniowych było o 4 proc. niższe w porównaniu do osób, które nie otrzymały szczepionki. Choć różnica wydaje się niewielka, jej znaczenie może być ogromne ze względu na skalę problemu chorób serca i udarów na świecie.
Naukowcy podkreślają, że potrzebne są dalsze badania kliniczne, by potwierdzić, czy zaobserwowany efekt wynika bezpośrednio z działania szczepionki, czy też składa się na niego więcej czynników. Jedna z hipotez zakłada, że sama reaktywacja wirusa półpaśca może zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, a skuteczniejsze zapobieganie półpaścowi ogranicza ryzyko zawałów i udarów.
