Polska nadal spełnia warunki dostępu do funduszy UE? Kłopotliwe dla rządu pytania w Brukseli

Znany ze swojej bezkompromisowej walki o praworządność z władzami PiS-u i rządem Viktora Orbana Daniel Freund kwestionuje teraz ocenę Komisji Europejskiej dotyczącą praworządności w Polsce. W związku z obecnym kryzysem wokół Trybunału Konstytucyjnego pyta Komisję Europejską, czy nie powinna ponownie sprawdzić, czy Polska nadal spełnia warunki umożliwiające korzystanie z unijnych funduszy.

Sprawa dotyczy mechanizmu, który Komisja zastosowała wobec Polski za rządów PiS. W 2022 roku Bruksela wstrzymała refundację 76 mld euro funduszy dla Polski na lata 2021-2027, bo Warszawa nie spełniała warunku skutecznego wdrażania Karty Praw Podstawowych UE (chodziło o niezależność sądownictwa, np. dostęp do procedury odwoławczej oraz niedyskryminację). Równolegle zablokowane było 60 mld euro z KPO, ale w tym przypadku podstawą były konkretne kamienie milowe dotyczące niezależności sądownictwa.

W lutym 2024 roku, po zmianie rządu i przedstawieniu przez Polskę planu przywracania praworządności, KE uznała warunek dotyczący Karty Praw Podstawowych za spełniony i otworzyła Polsce dostęp do funduszy.

Nie oznaczało to jednak, że wszystkie warunki i problemy polskiego sądownictwa zostały rozwiązane, a ustawy przyjęte. Już wówczas nieoficjalnie przyznawano w Brukseli, że decyzja KE o odblokowaniu środków miała charakter polityczny. W dodatku przepisy unijne wymagają, by warunki te były spełniane przez cały okres programowania, a Komisja ma obowiązek monitorować ich realizację.

Pytania o kryteria oceny praworządności

Właśnie to zakwestionował Daniel Freund podczas debaty w komisji PE ds. kontroli budżetowej z komisarzem do spraw polityki regionalnej Raffaele Fitto.

Pytał, jakimi konkretnie kryteriami Komisja kieruje się, oceniając niezależność sądownictwa w Polsce i co dokładnie monitoruje, skoro – jak argumentował – w Polsce jest około 3 tysięcy sędziów powołanych niezgodnie z prawem, a problemy z funkcjonowaniem sądów dotyczą całego systemu, nie tylko Trybunału Konstytucyjnego. I zarzucił Komisji brak przejrzystości w ocenianiu spełniania warunków.

Przyjęliśmy obietnice obecnego polskiego rządu i jego plan naprawy sytuacji jako sygnał, że wszystko jest już w porządku. Tymczasem nie jest w porządku. Rząd nie był w stanie przeprowadzić niezbędnych reform, ponieważ prezydent odmawia podpisania tych ustaw – mówił Freund. Oczywiście eurodeputowany nie ma złudzeń, że źródłem obecnego kryzysu były ówczesne decyzje władz PiS-u. Wszystko to zostało stwierdzone przez Trybunał Sprawiedliwości UE i Europejski Trybunał Praw Człowieka. To samo mówiły również polskie sądy, które wówczas jeszcze funkcjonowały - mówił.

Jego zdaniem jednak samo przedstawienie przez rząd Donalda Tuska planu naprawy praworządności nie powinno oznaczać, że sprawa została zamknięta.

W pewnym momencie Komisja musi ponownie ocenić, czy horyzontalne warunki podstawowe są rzeczywiście spełnione – przekonywał.

Chodzi zatem nie tylko o ocenę obecnej sytuacji wokół Trybunału Konstytucyjnego, ale również o podstawy i kryteria, na jakich Komisja uznała w 2024 roku, że Polska może ponownie korzystać z funduszy.

KE zapewnia, że sytuacja jest monitorowana

Komisarz Fitto nie odpowiedział bezpośrednio na te zarzuty. Zapewnił, że Komisja monitoruje sytuację i przypomniał, że zajęła już stanowisko w sprawie Trybunału Konstytucyjnego za pośrednictwem komisarza do spraw sprawiedliwości Michaela McGratha.

Komisarz zapewniał, że warunki podstawowe są skutecznie monitorowane od początku okresu programowania 2021–2027. Przewodniczący komisji kontroli budżetowej zażądał jednak od KE pisemnych wyjaśnień, w jaki sposób KE ocenia praworządność i zobowiązania Polski.