SpaceX hiện phụ thuộc rất lớn vào Elon Musk - nhân tài hiếm có của thế giới, nhưng không hề bất tử.
Trước đợt IPO hồi tháng 6, công ty hàng không vũ trụ SpaceX mô tả CEO Elon Musk là "động lực thúc đẩy tăng trưởng, đổi mới và thành công" của họ. Việc không còn Musk, "dù là do qua đời, mất khả năng làm việc hay bất kỳ nguyên nhân nào khác... có thể gây gián đoạn nghiêm trọng với cơ cấu quản lý".
Dù đây chỉ là cách diễn đạt tiêu chuẩn trong hồ sơ gửi cơ quan quản lý, nó vẫn cho thấy sự tồn tại của "rủi ro nhân sự chủ chốt" (key-person risk). Musk đang lãnh đạo một tập đoàn khổng lồ, với các mảng kinh doanh trải rộng từ tên lửa, robot, vệ tinh đến AI, cùng tham vọng "đưa sự sống lên nhiều hành tinh". Ông có thể là nhân tài hiếm có, nhưng không bất tử.
"Elon Musk chỉ có một và họ sẽ không thể tạo ra người thứ hai giống ông ấy. Đó vừa là may mắn, nhưng cũng là rủi ro, bởi khi mua cổ phiếu, nhà đầu tư cũng đặt cược cả vào Musk nữa", Dan Ives - nhà phân tích công nghệ kỳ cựu tại Wall Street nhận định.
Rủi ro nhân sự chủ chốt không phải vấn đề mới. Một số cổ đông Tesla từng tìm cách chặn các gói thù lao dành cho Musk, một phần vì cho rằng công ty đang quá phụ thuộc vào ông. Bên cạnh đó, không chỉ SpaceX, bất kỳ doanh nghiệp nào có CEO nổi tiếng cũng đối mặt vấn đề tương tự.
Tuy nhiên, rủi ro liên quan đến Musk đã vượt xa phạm vi doanh nghiệp, khi có khả năng ảnh hưởng tới hàng triệu nhà đầu tư cá nhân. Tesla là cổ phiếu được ưa chuộng với các nhà đầu tư thụ động tìm kiếm mức sinh lời ổn định trong dài hạn. Tesla có tỷ trọng lớn cả trong chỉ số Nasdaq 100 và S&P 500. SpaceX cũng đã nhanh chóng được đưa vào Nasdaq và có thể gia nhập S&P 500 sớm nhất vào giữa năm 2027.
Tổng vốn hóa của 2 công ty này hiện lên tới 3.000 tỷ USD. Giới phân tích cho biết mức định giá này được đẩy lên đáng kể nhờ Musk. Nhà đầu tư tin tưởng người giàu nhất thế giới với các tuyên bố táo bạo như xây trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo, đưa con người lên định cư trên Sao Hỏa hoặc phát triển thương mại hàng triệu robot hình người.
Trên thực tế, những nhà đầu tư trung thành với Musk đã nhận được mức lợi nhuận đáng mơ ước. Tesla niêm yết từ năm 2010 và hiện có vốn hóa lớn nhất ngành ôtô, dù doanh số chỉ bằng một phần nhỏ các đối thủ.
Nhưng hiện tại, không chỉ những người tin tưởng Musk mới đầu tư vào các công ty của ông. Hàng triệu người sở hữu tài khoản hưu trí cũng đang gián tiếp đầu tư vào đây. Trên lý thuyết, các quỹ mô phỏng chỉ số phải mua cổ phiếu của các công ty thành phần để bám sát diễn biến của chỉ số đó.
Vì vậy, điều đáng lo ngại là nếu Musk đột nhiên không còn khả năng lãnh đạo, phần lớn mức định giá 3.000 tỷ USD đó có thể không còn. "Tác động sẽ rất lớn, bởi rất nhiều người tin rằng toàn bộ đế chế của Musk thực chất là chính ông ấy", Tim Quigley - Giáo sư về lãnh đạo chiến lược và quản trị tại Viện Phát triển Quản lý Quốc tế (IMD) cho biết.
Một nhà đầu tư thậmčí nói Musk chính là "rủi ro lớn nhất" với SpaceX. "Với những cổ phiếu như SpaceX, tôi nghĩ khoảng 1.000 tỷ USD giá trị đến từ chính Elon. Họ không có kế hoạch kế nhiệm và sẽ không có tương lai nếu ông ấy qua đời", Ross Gerber, đồng sáng lập công ty đầu tư Gerber Kawasaki nói với The Information hồi đầu năm.
Musk thành lập SpaceX năm 2002 và hiện kiểm soát 48% công ty thông qua cả cổ phiếu thông thường hạng A và cổ phiếu "siêu biểu quyết" hạng B dành cho nội bộ. Vì vậy, về cơ bản, Musk hoàn toàn kiểm soát hội đồng quản trị và chỉ có thể bị loại ra nếu chính ông quyết định sa thải bản thân.
SpaceX dường như không có kế hoạch kế nhiệm chính thức. Đây là điều các chuyên gia quản trị cho rằng rất cần thiết để giảm thiểu rủi ro nhân sự chủ chốt và bảo đảm cổ đông không hoảng loạn nếu có biến cố.
Trong bản cáo bạch, chính SpaceX thừa nhận công ty phụ thuộc rất lớn vào việc Musk tiếp tục làm việc. Họ cho biết "khả năng lãnh đạo, tầm nhìn và chuyên môn của ông có ý nghĩa then chốt với sự phát triển công nghệ và triển khai chiến lược kinh doanh của chúng tôi".
Musk cũng chưa bao giờ công khai kế hoạch kế nhiệm tại Tesla, dù năm 2023 ông nói với Wall Street Journal rằng đã đề xuất với hội đồng quản trị "một số cá nhân" mà ông muốn họ tiếp quản "nếu có điều bất ngờ" xảy ra với mình.
Trên thực tế, Musk có các phó tướng giàu kinh nghiệm tại cả SpaceX và Tesla để điều hành công việc hàng ngày khi ông chuyển sự chú ý sang các hoạt động khác. Ví dụ đầu năm ngoái, ông tham gia Ban Hiệu suất Chính phủ (DOGE) của Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Craig Crossland - Hiệu trưởng Trường Kinh doanh Neeley thuộc Đại học Texas Christian, cho rằng câu hỏi hiện nay là liệu tầm nhìn và năng lực đặc biệt của Musk đã được chuyển hóa thành năng lực của cấp dưới hay chưa. "Tôi không nghĩ chúng ta đã có cơ hội để thấy điều đó", Crossland nói.
Dĩ nhiên, các công ty của Musk không phải những doanh nghiệp duy nhất đối mặt với rủi ro nhân sự chủ chốt. Nhưng chỉ số ít doanh nghiệp có vốn hóa tương đương Tesla và SpaceX. Và không CEO nào có khả năng thu hút Phố Wall như Musk.
"Đến một lúc nào đó, vấn đề kế nhiệm sẽ phải được giải quyết. Tôi nghĩ các nhà đầu tư hiểu rủi ro này. Họ có tính đến nó, nhưng hiện tại vẫn xếp nó ở phía sau", Ives kết luận.
