Trong 2-3 ngày đầu, viêm não Nhật Bản có thể chỉ gây sốt, đau đầu, mệt mỏi, nhưng sau đó co giật, rối loạn ý thức, hôn mê hoặc suy hô hấp.
Tháng 8, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương tiếp nhận bé trai 9 tuổi ở Lào Cai trong tình trạng hôn mê, suy hô hấp và yếu liệt tứ chi do viêm não Nhật Bản. Hai ngày trước đó, trẻ bắt đầu sốt, đau đầu, dùng thuốc hạ sốt nhưng không cải thiện. Cơn đau đầu tăng dần, kèm buồn nôn, nôn rồi trẻ rơi vào hôn mê. Sau hai tuần điều trị, bệnh nhi vẫn cần được theo dõi các biến chứng thần kinh.
Trước đó, Bệnh viện Bạch Mai cũng điều trị cho bé gái 7 tháng tuổi mắc viêm não Nhật Bản. Trẻ nhập viện sau khi sốt cao, co giật toàn thân kéo dài, phải điều trị tích cực 24 ngày mới ổn định và được xuất viện. Hai trường hợp cho thấy bệnh có thể xuất hiện ở nhiều nhóm tuổi và diễn tiến nặng sau những biểu hiện ban đầu khó phân biệt.
BS.CKI Lê Thị Trúc Phương, Chuyên viên Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết viêm não Nhật Bản là bệnh cấp tính do virus cùng tên tấn công hệ thần kinh trung ương. Trong 2-3 ngày đầu, người bệnh thường sốt, đau đầu, mệt mỏi, buồn nôn hoặc nôn. Các triệu chứng này dễ bị nhầm với nhiều bệnh nhiễm trùng thông thường.
Khi bệnh chuyển nặng, trẻ có thể đau đầu tăng, nôn nhiều, ngủ li bì, khó đánh thức, thay đổi hành vi, rối loạn ý thức, co giật hoặc yếu tay chân. Những biểu hiện như hôn mê, yếu liệt và khó thở cho thấy hệ thần kinh đã bị tổn thương nghiêm trọng. Với trẻ nhỏ chưa thể mô tả triệu chứng, cha mẹ cần lưu ý tình trạng quấy khóc bất thường, bỏ bú hoặc bỏ ăn, ngủ nhiều và phản ứng kém.
Theo bác sĩ Phương, sau khi xâm nhập cơ thể, virus có thể tiếp cận hệ thần kinh trung ương, gây phản ứng viêm và phù não. Tùy vùng não bị ảnh hưởng, người bệnh có thể rối loạn ý thức, co giật, suy giảm vận động hoặc rối loạn hô hấp. Viêm não Nhật Bản hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc điều trị chủ yếu nhằm hỗ trợ và kiểm soát biến chứng.
Người bệnh qua được giai đoạn cấp tính cũng chưa đồng nghĩa sẽ hồi phục hoàn toàn. Một nghiên cứu đánh giá 360 bệnh nhi viêm não Nhật Bản điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2017-2023 ghi nhận 42,2% trường hợp gặp di chứng kéo dài hoặc tử vong dù được cứu sống qua đợt bệnh cấp tính. Trong đó, 29 trẻ tử vong, 41 trẻ có di chứng nặng, 56 trẻ di chứng mức độ vừa và 23 trẻ di chứng nhẹ.
Di chứng thần kinh - vận động là dạng thường gặp nhất. Tổn thương não còn có thể ảnh hưởng đến nhận thức, ngôn ngữ, hành vi và khả năng sinh hoạt trong thời gian dài. Nhu cầu thở máy, mở khí quản và thời gian nằm viện trên hai tuần là những yếu tố liên quan đến nguy cơ di chứng hoặc tử vong lâu dài trong nhóm bệnh nhi được nghiên cứu.
Bác sĩ Phương khuyến cáo đưa trẻ đến cơ sở y tế khi sốt cao khó hạ kèm đau đầu nhiều, nôn liên tục, ngủ li bì, thay đổi hành vi, co giật, yếu tay chân hoặc rối loạn ý thức. Phụ huynh không nên tiếp tục tự theo dõi tại nhà khi các biểu hiện thần kinh xuất hiện hoặc triệu chứng tăng nhanh.
Virus viêm não Nhật Bản được duy trì trong tự nhiên chủ yếu ở chim hoang dã và lợn. Muỗi Culex hút máu động vật mang virus rồi truyền sang người qua vết đốt. Loài muỗi này thường sinh sống tại khu vực có ruộng, ao hồ hoặc chuồng trại, song nguy cơ muỗi đốt không chỉ giới hạn ở vùng nông thôn.
Do trung gian truyền bệnh là muỗi khó kiểm soát và bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, phòng bệnh chủ động có vai trò quan trọng. Cha mẹ cần kiểm tra lịch sử tiêm của trẻ và hoàn thành các mũi vaccine viêm não Nhật Bản theo loại vaccine đã sử dụng, độ tuổi và hướng dẫn của nhân viên y tế.
Tại Việt Nam, vaccine viêm não Nhật Bản đã được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng từ năm 1997. Với vaccine Jevax, sau ba mũi cơ bản, trẻ cần tiêm nhắc theo lịch được khuyến cáo để duy trì miễn dịch. Ngoài ra, tiêm chủng dịch vụ có các loại vaccine với độ tuổi chỉ định và lịch tiêm khác nhau và có loại không cần tiêm nhắc.
Trường hợp không nhớ loại vaccine, số mũi đã tiêm hoặc thời điểm tiêm gần nhất, phụ huynh có thể đến cơ sở tiêm chủng để được tra cứu, tư vấn dựa trên lịch sử tiêm. Không nên tự suy đoán lịch hoặc bỏ qua mũi tiếp theo vì cho rằng trẻ đã được tiêm khi còn nhỏ. Bác sĩ Phương thông tin hiện các trung tâm VNVC trên toàn quốc đang triển khai tra cứu và cấp xác nhận tiêm chủng để trẻ hoàn thiện hồ sơ nhập học theo Nghị định 165 của Chính phủ.
Bên cạnh vaccine, gia đình cần hạn chế nguy cơ trẻ bị muỗi đốt bằng cách ngủ màn, sử dụng biện pháp xua muỗi phù hợp, vệ sinh môi trường và loại bỏ những nơi nước đọng mà muỗi có thể sinh sản.
