Chatham House Afrika Programı Araştırma Görevlisi Fergus Kell, Afrika'da gençlerin geleneksel siyasi yapılardan giderek uzaklaştığını, muhalefetin ise beklentilere yanıt vermediğini belirterek, "Gençler giderek resmi siyasi yapılar içinde kendilerine bir çıkış yolu bulmakta zorlanıyor ve bu nedenle yeni siyasi katılım yolları arıyor." dedi.
Afrika'da kamuoyu araştırmaları gerçekleştiren Afrobarometer'ın 39 ülkede 53 bin 444 kişiyle yaptığı araştırmalar, gençlerin oy verme, siyasi partiyle bağ kurma ve yerel yöneticilerle iletişim gibi geleneksel katılım biçimlerinde yaşlı kuşakların gerisinde kaldığını ortaya koyuyor.
Gençlerin oy verme oranı yaşlı kuşakların 18 puan gerisinde kalırken, Senegal'de bu fark 29 puana ulaşıyor. Buna karşın protesto, gençlerin yaşlı kuşaklara göre daha fazla öne çıktığı siyasi katılım biçimlerinden biri olarak dikkati çekiyor.
1999-2021 dönemine ilişkin uzun dönemli veriler de Sahra Altı Afrika'da genç nüfusun payı arttıkça seçimlere katılımın gerilediğini, protestoya katılımın ise yükseldiğini gösteriyor.
Ekonomik sorunların yanı sıra siyasi temsil ve hesap verebilirliğe ilişkin memnuniyetsizlik de gençlerin geleneksel yapılardan uzaklaşmasında etkili olurken, işsizlik ve kamu hizmetlerine ilişkin sorunlar siyasi gündemin başında yer alıyor. Böylece gençlerin siyasetten kopmasından çok, siyasete dahil olma biçimlerini değiştirdiği bir tablo ortaya çıkıyor.
Sosyal medya muhalefetin yeni alanına dönüşüyor
Kentleşme ve internet kullanımının yaygınlaşması, bu dönüşümü dijital alana taşırken, gençler sosyal medya üzerinden protesto çağrılarını yayabiliyor, yasa tasarılarını paylaşabiliyor ve güvenlik güçlerinin müdahalelerini kayıt altına alabiliyor.
2023-2025 dönemindeki 12 büyük gençlik protestosunu inceleyen çalışmalar, Kenya, Nijerya, Senegal, Fas ve Madagaskar'daki hareketlerde sosyal medya ve şifreli iletişim uygulamalarının geleneksel siyasi yapıların dışında örgütlenmeyi kolaylaştırdığını ortaya koyuyor.
Kenya'da gençler partilerin dışında örgütlendi
Bu dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden biri Kenya'da yaşandı. Hükümetin vergi artışlarını içeren Finans Yasa Tasarısı'na karşı 2024'te başlayan protestolar, büyük ölçüde gençlerin öncülüğünde ve siyasi partilerden bağımsız gelişti.
Sosyal medya üzerinden yasa tasarısının maddeleri paylaşılırken gösteri noktaları duyuruldu, güvenlik güçlerinin müdahaleleri görüntülendi ve milletvekillerinin tutumları tartışmaya açıldı.
Kenya'da siyaset veya toplumsal meseleler hakkında sosyal medyada paylaşım yapan kişilerin protestoya katılma ihtimali, paylaşım yapmayanlara kıyasla 1,9 kat daha fazla oldu. Hareketin baskısıyla hükümet vergi tekliflerini geri çekerken, Cumhurbaşkanı William Ruto da kabinesini dağıttı.
Kenya'dan Nijerya ve Senegal'e yayılan hareket
Nijerya'da #EndSARS hareketi polis şiddetine ilişkin görüntülerin sosyal medyada yayılması ve protestoların farklı kentlerde koordinasyonuyla öne çıkarken, Senegal'de demokrasi ve yönetime yönelik gençlik tepkileri dijital kampanyalarla sokağa taşındı.
Madagaskar'da 2025'te su ve elektrik kesintileri nedeniyle başlayan gençlik gösterileri kısa sürede hükümet karşıtı protestolara dönüştü. "Gen Z Mada" hareketinin günlük yaşam koşullarına ilişkin talepleri zamanla siyasi hesap verebilirlik ve yönetim değişikliği taleplerine evrildi.
Muhalefet dijitale taşındıkça internet kısılıyor
Dijital mobilizasyonun güçlenmesi aynı zamanda Afrika ülkelerinde hükümetlerin internet üzerindeki kontrolünü de artırıyor. 2025'te Afrika'nın 15 ülkesinde 30 internet kesintisi yaşanırken, bunların 14'ü 8 ülkede protestolar veya siyasi istikrarsızlık dönemlerinde gerçekleşti.
İnternet ve sosyal medya kısıtlamaları, merkezi liderlikten yoksun gençlik hareketlerinin iletişim ve koordinasyonunu zorlaştırırken, dijital alan dezenformasyon ve siyasi manipülasyon açısından da yeni bir mücadele alanı oluşturuyor.
Afrika'nın genç nüfusu büyürken, sosyal medya kampanyaları, canlı yayınlar ve şifreli iletişim grupları sandıkların, siyasi partilerin ve mitinglerin yanına yeni siyasi katılım araçları olarak ortaya çıkıyor. Ancak bu hareketlerin kalıcı siyasi güce dönüşmesi, ortak taleplerin kalıcı siyasi temsile dönüştürülebilmesine bağlı görünüyor.
Afrikalı gençler yeni siyasi katılım yolları arıyor
Chatham House Afrika Programı Araştırma Görevlisi Fergus Kell, Afrika'da gençlerin geleneksel siyasi yapılardan uzaklaşması, Z kuşağı protestoları ve sosyal medyanın bu hareketlerdeki rolüne ilişkin AA muhabirinin sorularını yanıtladı.
Kell, Afrika'da birçok gencin geleneksel siyasi yapılardan duyduğu hayal kırıklığının onları yeni siyasi katılım yolları aramaya yönelttiğini belirtti.
Yeni kuşak Afrikalı gençlerin geleneksel siyasi yapıların dar bir siyasi elitin kontrolünde olduklarını düşündüklerini ifade eden Kell, "Gençler bu yapıların halka karşı hesap vermediğini ve kamuoyunda büyük yankı uyandıran yolsuzluk skandallarına rağmen değişmeden varlığını sürdürdüğünü düşünüyor." dedi.
Afrika'da gençlerin geleneksel siyasi yapılardan giderek uzaklaştığını, Kenya'daki 2024 protestoları gibi hareketlerin tek bir siyasi lider etrafında değil, daha organik ve merkezi olmayan biçimde ortaya çıktığını söyledi.
Kell, "Geleneksel siyasete duyulan bu hayal kırıklığı yeni bir olgu değil, ancak gençler giderek resmi siyasi yapılar içinde kendilerine bir çıkış yolu bulmakta zorlanıyor ve bu nedenle yeni siyasi katılım yolları arıyor." ifadelerini kullandı.
Muhalefetin de gençlerin beklentilerine cevap vermekte zorlandığını ifade eden Kell, "Muhalefet partileri çoğu zaman toplumun geniş kesimlerinden gelmeyen dar bir siyasi çevrenin parçası olarak görülüyor veya devlet baskısı nedeniyle etkili şekilde faaliyet gösteremiyor." değerlendirmesinde bulundu.
Kell, bu durumun Kenya'daki 2024 protesto hareketi gibi yeni siyasi katılım biçimlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırladığını belirterek, “Bu hareketler daha organik bir şekilde ortaya çıktı ve kendilerini tek bir siyasi lider etrafında şekillendirmedi.” ifadesini kullandı.
Afrika'daki "Gen Z" hareketlerinin homojen bir olgu olarak ele alınmaması gerektiğini vurgulayan Kell, ortak bazı özellikler bulunsa da son dönemdeki protestoların temel nedenleri ve sonuçlarının ülkeden ülkeye önemli ölçüde farklılaştığını belirtti.
Kell, sosyal medyanın anlatıları güçlendirmede ve dayanışma ifadelerini paylaşmada rol oynadığını, ancak bunun Afrika'daki gençlik hareketlerinin tamamının ortak bir siyasi eğilim oluşturduğu anlamına gelmediğini söyledi.
Kenya'da 2024'teki protestolarda güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucu en az 60 göstericinin hayatını kaybettiğini belirten Kell, şöyle konuştu:
"En az 60 göstericinin ölümüne yol açtı ancak protestolar, Cumhurbaşkanı'nın kabinesini dağıtmasına ve tepki çeken vergi tekliflerini geri çekmesine de yol açtı. Şimdi uzun vadeli bir siyasi hareketi resmileştirme çabaları devam ediyor."
Komşu Tanzanya'da ise 2025'teki seçim protestolarına devlet müdahalesinin tahmini 1000 kişinin ölümüne yol açtığını söyleyen Kell, hükümetin protestocular hakkında cezai soruşturma başlattığını ve bunun siyasi katılım ile yaşanan olayların daha geniş biçimde tartışılması için alanı daralttığını kaydetti.
"Sosyal medya, karşıt görüşlülerinin kendilerini tanımlamalarına imkan veriyor"
Kell, sosyal medyanın bu hareketlerdeki temel öneminin katalizör işlevinden kaynaklandığını vurgulayarak, "Sosyal medya, protestocuların geniş anlatılar veya etiketler etrafında organik biçimde kendilerini tanımlamalarına imkan veriyor. Geçmişte bu tanımlama gücü daha çok geleneksel medyanın veya daha merkezi liderlik yapılaşmalarının elindeydi." diye konuştu.
Sosyal medyanın diaspora topluluklarıyla daha güçlü ve hızlı bağlantılar kurulmasını da sağladığını ifade eden Kell, bu toplulukların önemli bir kaynak oluşturabildiğini ve devletin erişim alanının dışından daha açık biçimde konuşabildiğini ifade etti.
Kell, bununla birlikte internet kesintileri ve platformlara getirilen kısıtlamaların bu tür hareketler açısından önemli bir engel olmaya devam ettiğini söyledi.
Sosyal medya üzerinden örgütlenen bu hareketlerin sokak protestolarının ötesine geçerek kalıcı bir siyasi değişim yaratmasının çok da kolay olmayacağını dile getiren Kell, geleneksel siyasi yapıların ve yerleşik elitlerin gücünü korumasının gençlik hareketlerinin uzun vadede siyasi değişim yaratmasını zorlaştırdığını ifade etti.
Kell, sözlerini şu şekilde tamamladı:
Afrika ülkelerindeki siyasi koşullar birbirinden farklı. Bu nedenle gençlik hareketleri her ülkede aynı yolu izlemeyecektir. Kenya gibi bazı ülkelerde mevcut siyasi yapılar içinde hareket etmek mümkün ancak bazı ülkelerde ise bu mümkün değil, bu hareketlerin kendi koşullarına göre yeni yollar geliştirmesi gerekiyor.
