Giải bài tập tiếng Anh theo công thức như giải Toán, dù học bao lâu cũng không hình thành cơ chế phản xạ ngôn ngữ.
Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển mạnh mẽ đến mức việc giao tiếp đa ngôn ngữ đã không còn là rào cản quá lớn.
Giờ đây, chúng ta có thể trò chuyện trôi chảy với người nước ngoài hay xử lý tài liệu quốc tế chỉ qua các công cụ hỗ trợ thông minh.
Trong bối cảnh ấy, cách chúng ta ép hàng triệu học sinh học và thi ngoại ngữ theo lối mòn hàn lâm bấy lâu nay bỗng lộ rõ những bất cập và lãng phí nghiêm trọng.
Vòng lặp lãng phí và chứng "câm, điếc ngoại ngữ" đại trà
Hệ thống giáo dục phổ thông Việt Nam từ trước đến nay tiêu tốn của xã hội từ 7 đến 10 năm thời gian học tiếng Anh của mỗi học sinh, kèm theo đó là những khoản đầu tư khổng lồ từ các gia đình cho các lò luyện thi. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ phần lớn học sinh sau khi rời ghế nhà trường vẫn gặp khó trong việc chào hỏi một câu đơn giản hay phản xạ tự nhiên với người bản xứ.
Nguyên nhân cốt lõi đến từ phương pháp đào tạo nặng tính lý thuyết. Ngoại ngữ vốn dĩ là một kỹ năng sống, một phương tiện giao tiếp tự nhiên giống như tiếng mẹ đẻ, nhưng lại bị biến thành một môn học "cứng" với những định nghĩa ngữ pháp phức tạp, mẹo làm bài trắc nghiệm và những bộ đề thi khô khan.
Học sinh bị cuốn vào vòng xoáy học để qua môn, học để thi cử, để rồi sản phẩm đầu ra là một thế hệ "giỏi ngữ pháp trên giấy nhưng mù tịt trong thực tế". Sự lãng phí này không chỉ đo bằng tiền bạc, mà còn bào mòn thời gian và sự hứng khởi của cả một thế hệ.
Để ngoại ngữ không còn là gánh nặng, chúng ta cần thay đổi toàn diện từ tư duy dạy đến cách thức sát hạch:
- Từ "áp công thức" sang "phản xạ tự nhiên": Việc học ngoại ngữ phải từ bỏ lối mòn tư duy toán học (S+V+O). Thay vào đó, giáo dục cần tập trung vào việc hình thành phản xạ ngôn ngữ. Ngữ pháp không nên là rào cản mà phải là công cụ được tinh chỉnh dần dần qua quá trình giao tiếp.
- Đổi mới cách kiểm tra, đánh giá: Cần loại bỏ dần các bài thi trắc nghiệm ngữ pháp nặng tính hàn lâm. Thay bằng các bài thi thuyết trình, hội thoại thực tế trên lớp. Học sinh phải tự trình bày quan điểm, giải quyết tình huống bằng ngoại ngữ. Các bài thi viết nên là văn tự thân, nơi học sinh tự diễn đạt ý tưởng, từ đó giáo viên mới chỉnh sửa ngữ pháp dựa trên tư duy thực tế của các em.
- Ưu tiên vốn từ phổ thông, không "đánh đố": Một trong những sai lầm lớn nhất hiện nay là ra đề với vốn từ hóc búa, đánh đố, khiến học sinh mất phương hướng.
Thay vào đó, cần tập trung vào vốn từ phổ thông nhất nhưng mang tính hiệu quả cao trong truyền đạt thông tin. Việc sử dụng thành thạo một vốn từ cơ bản để diễn đạt chính xác suy nghĩ quan trọng hơn gấp nhiều lần việc ghi nhớ hàng ngàn từ vựng hàn lâm mà không bao giờ dùng tới trong đời sống.
Bên cạnh sự kém hiệu quả trong phương pháp, việc duy trì ngoại ngữ như một tiêu chí xét tuyển cốt lõi (như thi vào lớp 10 hay đại học) đang tạo ra những bất công vô hình.
Xã hội vô tình gán ghép năng lực ngoại ngữ thành thước đo cho trí tuệ tổng thể. Điều này vô tình triệt tiêu cơ hội của những học sinh có tư duy trội về logic, kỹ thuật, nghệ thuật hay các ngành nghề thực tế nhưng lại không có năng khiếu hoặc không có điều kiện tiếp xúc với ngoại ngữ từ sớm.
Việc phụ thuộc quá nhiều vào điều kiện kinh tế địa phương (thành phố lớn so với vùng sâu, vùng xa) để đạt điểm cao môn ngoại ngữ trong các kỳ thi chuyển cấp biến môn học này thành một thứ "đặc quyền phân hóa" thay vì là một công cụ trang bị chung.
Đưa ngoại ngữ về đúng vị trí: Môn hỗ trợ thiên về thực hành hội thoại
Khi kỷ nguyên AI xóa nhòa khoảng cách ngôn ngữ, đã đến lúc chúng ta cần một cuộc đại phẫu tư duy giáo dục. Ngoại ngữ không thể tiếp tục gánh trên vai sứ mệnh của một môn học bắt buộc nặng nề mang tính sát hạch cao, mà nên được trả về đúng bản chất của nó: một môn học tùy chọn mang tính hỗ trợ cho những ai thực sự có nhu cầu và định hướng hội nhập quốc tế.
Hơn thế nữa, đối với những học sinh lựa chọn học ngoại ngữ, phương pháp giảng dạy bắt buộc phải lột xác hoàn toàn:
- Lấy thực hành làm trung tâm: Thay vì bắt học sinh phân tích cấu trúc câu hay học thuộc lòng từ vựng rời rạc, thời gian trên lớp phải được tối ưu cho nghe - nói và phản xạ tương tác.
- Xóa bỏ áp lực thi cử hàn lâm: Đánh giá năng lực ngoại ngữ phải dựa trên khả năng truyền đạt thông tin, xử lý tình huống thực tế thay vì những bài trắc nghiệm đánh đố ngữ pháp.
- Tôn trọng động lực cá nhân: Khi học sinh tự chọn môn học vì thấy hứng thú hoặc vì mục tiêu công việc tương lai, các em sẽ có động lực nội tại để tự học nhanh chóng và hiệu quả hơn rất nhiều với sự trợ giúp đắc lực của công nghệ hiện đại.
Giáo dục cần hướng tới việc giải phóng tiềm năng thật sự của học sinh thay vì ép các em vào những khuôn mẫu cứng nhắc.
Đã đến lúc cởi trói cho môn ngoại ngữ, để nó trở thành cánh cửa mở ra thế giới bằng sự hào hứng và thực tiễn, thay vì là một gánh nặng thi cử đè nặng lên vai tuổi trẻ học đường.
