Genel Anestezinin Sırrı: İnsan Bilinci Nasıl Kapanıyor?

İnsanlık tarihinin büyük bir bölümünde cerrahi müdahaleler hastalar tamamen uyanıkken gerçekleştirilirken, 1846 yılında genel anesteziklerin tıbba girişi dönüm noktası oldu.

Günümüzde her yıl 350 milyondan fazla ameliyat genel anestezi altında yapılıyor. Nadiren kullanılan ksenon gibi asal gazlardan yaygın olarak tercih edilen propofole kadar geniş bir yelpazedeki anestezik maddeler, geçici bilinç kaybı sağlıyor. Beyin aktivitesini genel olarak azaltan ve sinir hücrelerinin birbiriyle haberleşmesini engelleyen bu ilaçların insanı tam olarak nasıl uyutuğu ise bilim insanlarının odağında yer alıyor.

TALAMUS VE BEYİN KABUĞUNUN ROLÜ

Londra'daki Imperial College'dan biyofizik ve anesteziyoloji profesörü Nick Franks, beyin taramalarında ilk aşamada devre dışı kalan bölgelerin varlığına dikkat çekiyor. Franks, beynin derinliklerinde yer alan ve uykunun başlatılmasında kritik rol üstlenen talamusun önemini vurgulayarak şu değerlendirmede bulunuyor:

"Tüm beyin devre dışı kalsa bile, beyin kendi içinde o denli yoğun bir bağlantı ağına sahip ki bu genel duraksamayı tam olarak neyin tetiklediğini ayırt edip belirlemek çok zor. Ancak bir hayvanı anestezi altına aldıktan sonra talamusun belirli bir bölgesini uyarırsanız, hayvanı uyandırabilirsiniz. Araştırmalar ayrıca, komadaki bazı insanların talamusun uyarılmasıyla uyandırılabileceğini gösteriyor. Dolayısıyla burası, uyanıklık hali açısından kritik bir bölge."

Sürecin tam olarak nasıl işlediğini anlamak için araştırmalar sürerken, bazı bilim insanları ise bilincin ana merkezi kabul edilen beyin kabuğunun (serebral korteks) ana hedef olduğunu savunuyor. Eleştirel düşünmeden sorumlu frontal lob ve duyusal bilgileri işleyen parietal lob gibi alanların da anesteziden doğrudan etkilendiği ifade ediliyor.

BİLİNCİN 'ÜÇÜNCÜ HALİ' VE BEYİN AĞLARI

Öte yandan, her 15 bin hastadan birinin ameliyat sırasındaki bazı anları hatırlayabildiği "kazara farkındalık" olgusu, bilincin farklı boyutlarını gündeme getiriyor. Oxford Üniversitesi'nden anestezi uzmanı Jaideep Pandit, hastaların ameliyat sırasında acı hissetmeseler de komut üzerine parmaklarını hareket ettirebildiklerini belirterek, uyanıklık ile bilinçsizlik arasında "üçüncü bir bilinç halinin" varlığına işaret ediyor.

Cambridge Üniversitesi'nden sinirbilimci Andrea Luppi ise fMR taramalarıyla yaptığı araştırmalarda, anestezi altındaki beyinlerin fonksiyonel bağlantısallığının azaldığını ve bireysel özgünlüğünü kaybederek diğer primat beyinlerine benzediğini saptadı. Luppi'ye göre anestezi, beynin birbirinden uzak bölgelerinin etkileşimini keserek adeta bir ülkenin iletişim ağını çökertiyor ve bilinç akışını kontrolsüz bir seyre sürüklüyor.