Hưng - một học trò cũ - tìm gặp tôi nhiều năm trước, nhờ tư vấn xem có nên bỏ nghề thiết kế, đi buôn địa ốc. Tôi khuyên em giữ lấy nghề.
Thời đó, tôi luôn tin vào đúc kết của cha ông: "Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh". Bố từng nói câu này với tôi hồi tôi mới lên mười, rồi cắt nghĩa thêm: một nghề tinh thông thì một đời vinh hiển.
Bố lấy cuộc đời mình để minh họa. Cả đời, ông gần như chỉ làm một việc: dạy học. Ông là đồng tác giả của những bộ sách giáo khoa vật lý truyền tay bao thế hệ. Nhưng "vinh hiển" sự nghiệp lại nằm ở chặng đường bồi dưỡng giáo viên và học sinh chuyên khắp cả nước, ở phòng khách ngập hoa mỗi dịp 20/11, ở chiếc tủ kính cũ ngày một chật bởi tặng phẩm của học trò đi thi quốc tế mang về.
Tôi bước vào đời với niềm tin ấy: chọn đúng một nghề, đi đủ sâu, làm thật giỏi, rồi nghề sẽ nuôi mình. Ở Việt Nam, "nhất nghệ tinh" còn gắn với nền văn hóa trọng sự ổn định và kỳ vọng về con đường sự nghiệp rõ ràng.
Nhưng thế giới đã thay đổi. Cách mạng công nghệ khiến kỹ năng ngày càng nhanh lỗi thời. Theo báo cáo Future of Jobs của WEF, chu kỳ bán rã (half-life) của một kỹ năng chuyên môn đã giảm từ hàng thập kỷ xuống còn 3-5 năm. Và trên dưới 40% kỹ năng cốt lõi sẽ thay đổi hay lỗi thời trong vòng 5 năm, nên kiến thức học ở đại học dễ lỗi thời nhanh sau ra làm.
Ranh giới đào thải không còn chỉ nằm ở chuyện bạn giỏi hay không, mà ở chỗ nghề bạn làm có còn như cũ không. "Nhất nghệ tinh", từ một lợi thế, có thể trở thành "bẫy năng lực". Câu hỏi "Bạn làm nghề gì?" cũng dần chật hẹp, nhường chỗ cho: "Bạn có năng lực lõi nào, có thể biến nó thành những vai trò gì, ở những đâu?".
Cơn bão AI khiến câu hỏi ấy quan trọng hơn. Một mặt, AI khiến một số công việc dùng kỹ năng đơn lẻ có nguy cơ bị thay thế cao. Mặt khác, nó giúp mở rộng đáng kể độ phủ nghề nghiệp của một cá nhân. Một chuyên gia có thể tự phân tích dữ liệu, viết lách, thiết kế, làm truyền thông - mà trước đây cần cả một ê-kíp. Thế giới đã chứng kiến làn sóng start-up một thành viên nhờ AI, như Trung Quốc bùng nổ hai năm gần đây. "Một nghề suốt đời" vì thế ẩn chứa rủi ro. Trong khi, với sự bùng nổ của kinh tế tự do và kinh tế sáng tạo, một người có thể tạo giá trị và kiếm tiền qua nhiều kênh.
Làm nhiều nghề là khi bạn ôm đồm những việc không liên quan nhau. Chẳng hạn, một kỹ sư tranh thủ chạy Grab ca tối, bán hàng online phụ vợ cuối tuần. Anh sẽ có thêm nhiều nguồn thu nhập bằng nghề tay trái. Nhưng mặt hạn chế là nghề này có thể phương hại tới nghề kia. Khi sức lực cạn, chuỗi việc đứt gãy.
Phát triển hệ nghề nghiệp thì khác. Tôi sẽ kể tiếp câu chuyện về Hưng. Nhiều năm sau đó, trong buổi bảo vệ đồ án quy hoạch cho một chủ đầu tư tư nhân, tôi gặp lại em - trong vai trò giám đốc. Hóa ra em vẫn quyết buôn đất rồi mở công ty đầu tư bất động sản. Xưa tôi phê đồ án của Hưng, nay Hưng chấm đồ án của tôi.
Hưng đã phát triển một vai trò mới trong giới nghề, nhưng vẫn dựa trên năng lực cốt lõi của mình.
Hãy hình dung một "bánh đà sự nghiệp": ở giữa là trục năng lực lõi, từ đó tỏa các nan chấu, mỗi nan là một vai trò. Một kỹ sư vẫn làm dự án, nhưng đồng thời có thể tư vấn, đào tạo, sáng tạo nội dung kỹ thuật hay nghiên cứu ứng dụng. Khi các vai trò hỗ trợ và cộng hưởng lẫn nhau, bánh đà tạo thành một vòng lặp củng cố: Chuyên môn → Dự án → Trải nghiệm → Tri thức → Uy tín → Cơ hội lớn hơn. Một nhánh chỉ đáng mở khi vừa tạo giá trị, vừa làm mạnh thêm cái lõi; nếu chỉ tiêu hao thời gian để kiếm thêm, đó vẫn là việc tay trái chứ chưa phải một nan chấu của hệ nghề.
"Nhất nghệ tinh" vẫn là cái gốc tạo nên lợi thế cạnh tranh ban đầu. Năng lực lõi không nhất thiết là chức danh đang có, mà là thứ bạn làm tốt nhất, tạo ra giá trị và có thể mang sang nhiều bối cảnh khác nhau.
Sự nảy nở của một hệ nghề có thể đến từ lập kế hoạch chiến lược sớm, nhưng cũng có thể biến hóa dần theo cơ hội, thời thế, xu hướng, công cụ mới, thậm chí những thứ khó gọi tên hơn như "vận", "duyên", "số".
Tôi cũng dần thay đổi, không khư khư giữ lấy một nghề mà "biến hóa tùy duyên". Những năm mới ở lại trường dạy, tôi chỉ nghĩ sẽ mài giũa nghề giảng dạy, nghiên cứu và kết hợp thêm tư vấn thiết kế. Nhưng rồi sau hai chục năm ở các đại học trong và ngoài nước rồi sang công ty tư vấn, công việc dần nở nhánh: nghiên cứu ứng dụng, viết báo đại chúng, hay tư vấn chiến lược, chính sách.
Hệ nghề không thể xây trong một đêm, và càng mở rộng, càng phải chấp nhận đánh đổi một phần độ tinh thông ở lĩnh vực hẹp.
Nhiều người trẻ hôm nay không hẳn thiếu ổn định hay mất phương hướng. Họ đang tìm kiếm một kiểu ổn định mới: năng lực tạo ra công việc mới, nối được các thứ lâu nay đứng riêng, và duy trì khả năng được tuyển dụng. Trong một thị trường đầy biến động, "một công việc duy nhất" đôi khi chính là điểm tựa dễ lung lay nhất. Trong khi cá nhân đang chuyển sang nhiều vai trò, doanh nghiệp, giáo dục và chính sách lao động vẫn chủ yếu được thiết kế quanh mô hình một người, một nghề và một quan hệ lao động.
Rốt cuộc, chuyên thật sâu trong một lĩnh vực hẹp hay mở rộng đa vai trò từ một lõi đều hợp lý, tùy vào sở trường, tính cách, mục tiêu và vận hội của mỗi người.
Bố tôi chỉ chịu nghỉ dạy hẳn ở tuổi 85, khi mắt đã mờ. Ông đã làm tròn vai "nhất nghệ tinh" của thế hệ ông: đào một cái giếng thật sâu và sống bằng nguồn nước ấy cả đời. Thời nay vẫn cần cái giếng sâu đó, nhưng có thể dẫn nguồn nước ấy ra tưới tắm thêm những cánh đồng khác nhau.
"Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh" không mất đi. Nó chỉ trở thành nền móng cho một triết lý mới: "Nhất hệ tinh, nhất thân vinh".
Một nghề để đứng vững. Nhưng một hệ nghề để đi xa.
