Trump trồng hai cây dẻ biến đổi gen Darling 54 gần Nhà Trắng, gây tranh cãi về rủi ro môi trường

Ông Trump cho trồng hai cây dẻ biến đổi gen gần Nhà Trắng nhằm ủng hộ các giải pháp công nghệ sinh học, nhưng lại châm ngòi tranh cãi về nguy cơ với môi trường.

Hồi tháng 4, các quan chức Cục Công viên Quốc gia và Cơ quan Lâm nghiệp Mỹ tham dự buổi lễ trồng hai cây dẻ biến đổi gen tại Công viên Tổng thống đối diện Nhà Trắng.

Đây là giống dẻ biến đổi gen có tên Darling 54, được cấy một gen từ lúa mỳ nhằm kháng lại căn bệnh cháy lá từng suýt xóa sổ loài cây này và đẩy chúng đến nguy cơ biến mất hoàn toàn ngoài tự nhiên cách đây một thế kỷ.

Những người ủng hộ, trong đó có Tổng thống Donald Trump, hoan nghênh việc trồng giống cây này, cho rằng đây là một bước tiến quan trọng giúp công chúng cởi mở hơn với giải pháp công nghệ sinh học. Ông Trump từng chỉ trích nhiều sáng kiến bảo vệ môi trường, nhưng lại luôn ủng hộ việc trồng cây.

"Những cây Darling 54 xuất hiện trong khuôn viên Nhà Trắng thực sự đã tạo ra làn sóng hứng khởi", Thomas Klak, nhà khoa học từng trồng hai cây này tại bang Maine trước khi chuyển chúng tới Washington, nói.

Buổi lễ trồng hai cây dẻ không gây nhiều chú ý, nhưng khi chính quyền Tổng thống Trump gần đây nới lỏng các yêu cầu cấp phép trồng loại cây này, tranh cãi về cách khôi phục các loài cây bản địa bắt đầu bùng lên.

Những người phản đối cho rằng việc trồng các loài cây như Darling 54 có thể làm phát tán gen biến đổi ra môi trường tự nhiên một cách thiếu trách nhiệm, kéo theo những hệ lụy không thể lường trước.

"Chúng ta đang bước vào một địa vực hoàn toàn mới", Michael Hansen, chuyên gia về công nghệ gen thuộc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng phi lợi nhuận Consumer Reports, cho hay. "Nó có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng của cây hoặc cách chúng tương tác với hệ sinh thái. Chúng ta không thể biết trước điều gì nếu chưa thực hiện các nghiên cứu đó".

Trong quá khứ, loài dẻ Mỹ từng phủ bóng từ bang Mississippi đến tận bang Maine, với khoảng 4 tỷ cây, chiếm 1/4 diện tích rừng. Hạt dẻ nướng cũng từng là món ăn quen thuộc mỗi dịp lễ tết. Nhưng vào đầu những năm 1900, một căn bệnh nấm tàn phá vỏ cây đã khiến loài này gần như biến mất. Ngày nay, nỗ lực hồi sinh loài dẻ Mỹ lại càng thêm gian nan khi xuất hiện thêm nhiều mối đe dọa mới, điển hình là bệnh thối rễ Phytophthora.

Lo ngại 'ô nhiễm nguồn gen' ngoài tự nhiên

Theo tài liệu nội bộ Nhà Trắng do Washington Post thu thập, nhân viên chính quyền đã thu gom quả của những cây dẻ biến đổi gen, nhưng chưa kiểm soát triệt để phấn hoa phát tán. Điều này dường như vi phạm điều khoản giấy phép của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) về việc ngăn chặn các loài bị kiểm soát sinh sôi ngoài môi trường.

Đại diện Nhà Trắng xác nhận việc trồng hai cây dẻ được USDA cấp phép, nhưng không trả lời việc có kiểm soát phấn hoa biến đổi gen hay không. Trong khi đó, công ty SilvaBio, đơn vị xin cấp phép, khẳng định đã phối hợp xử lý sạch số hoa này. USDA cũng cho biết chưa ghi nhận vi phạm nào từ hai cây dẻ biến đổi gen.

Dù vậy, dẻ Mỹ vẫn mọc rải rác ngoài tự nhiên xung quanh thủ đô Washington. Giám đốc điều hành Tổ chức Bảo tồn Dẻ Mỹ Michael Goergen lo ngại nếu phấn hoa từ Darling 54 phát tán tới các cây dẻ tự nhiên, gen lúa mỳ sẽ lây lan ngoài tầm kiểm soát và gây ra những hệ lụy khó lường cho nguồn gen bản địa.

"Theo quy chuẩn nghiên cứu, điều đó không được phép xảy ra", Goergen nhấn mạnh. "Hệ lụy của nó đối với việc ô nhiễm nguồn gen sẽ ra sao?".

Klak cho biết vào ngày những cây dẻ biến đổi gen được trồng gần Nhà Trắng, các quan chức USDA và các bộ ngành khác đã thảo luận về việc đẩy nhanh tiến trình dỡ bỏ quy định quản lý đối với giống cây này.

4 tháng sau, USDA công bố dỡ bỏ quy định quản lý đối với giống dẻ Darling 54. Với các đợt trồng quy mô nhỏ, người dân giờ đây không cần phải xin cấp phép từ USDA nữa. Nhưng để có thể bán thương mại và trồng trên diện tích lớn, họ vẫn phải chờ Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) ban hành các quy định cụ thể.

Khi được hỏi liệu chính quyền có can thiệp thúc đẩy những thay đổi này hay không, quan chức Nhà Trắng khẳng định USDA đã hành động "theo đúng thẩm quyền pháp lý". Đại học Lâm nghiệp và Khoa học Môi trường bang New York (SUNY ESF), đơn vị phát triển giống Darling 54, đã nộp đơn xin dỡ bỏ quy định quản lý từ năm 2020.

Andrew Newhouse, giám đốc chương trình khôi phục cây dẻ tại SUNY ESF, cho biết đây là lần đầu tiên USDA dỡ bỏ quy định quản lý đối với một loài cây rừng biến đổi gen, thay vì cây ăn quả thương mại trồng trong trang trại.

"Đây là một bước tiến lớn", ông nhận xét. "Lần đầu tiên công nghệ sinh học được áp dụng theo cách này cho mục đích bảo tồn, khác với phần lớn những lần phê duyệt trước đây vốn dành cho cây trồng nông nghiệp".

Newhouse cho biết mục tiêu đưa cây dẻ Mỹ phủ sóng rộng rãi trở lại các khu rừng Mỹ vẫn còn cần nhiều năm nữa, nhưng việc dỡ bỏ quy định quản lý là bước đi quan trọng.

Tranh cãi giữa các nhà bảo tồn

Dù quyết định trên giúp mở rộng phạm vi tiếp cận của cây biến đổi gen, giống Darling 54 lại gây chia rẽ trong cộng đồng khôi phục cây dẻ Mỹ.

Tổ chức Bảo tồn Dẻ Mỹ đã ngừng ủng hộ việc phát triển giống cây biến đổi gen này vào năm 2023, sau khi các nhà khoa học nhận ra họ đã trồng nhầm giống Darling 54 thay vì Darling 58 như dự định, vốn cấy cùng một gen nhưng ở vị trí khác.

Goergen cho biết nhiều người lo ngại giống Darling 54 lớn quá chậm, khó cạnh tranh với các cây khác ngoài tự nhiên. Từ đó, tổ chức này chuyển sang ủng hộ phương pháp chọn lọc bộ gen lặp lại, một kỹ thuật truyền thống giúp lai tạo dẻ Mỹ với các giống dẻ châu Á dựa trên kết quả phân tích ADN để tìm ra những đặc tính ưu việt mong muốn.

Ông tin rằng phương pháp lai tạo truyền thống này sẽ tạo ra một giống cây hoàn chỉnh có thể cạnh tranh ngoài tự nhiên và chống chịu được cả bệnh cháy lá lẫn bệnh thối rễ Phytophthora sau ba thế hệ. Goergen cho biết quá trình này sẽ mất ít nhất 20 năm.

Theo Newhouse, khả năng kháng bệnh cháy lá của Darling 54 mới chỉ là bước khởi đầu chứ chưa thể giải quyết triệt đề vấn đề. Ông cho rằng phải kết hợp cả công nghệ gen lẫn lai tạo truyền thống, từ đó giúp giống cây này nhận thêm gen tăng trưởng nhanh và kháng thối rễ.

Điều đó có thể là yếu tố quyết định sự sống còn của hai cây dẻ Mỹ gần Nhà Trắng, bởi nấm Phytophthora phát triển rất mạnh trong môi trường nóng ẩm như khu vực Washington. Nếu không, những cây dẻ của Tổng thống Trump có thể sẽ có số phận tương tự cây dẻ Mỹ mà cựu tổng thống George W. Bush từng trồng năm 2005.

Khách tham quan Nhà Trắng hai thập kỷ sau không tìm thấy vết tích nào của cây dẻ từng được ông Bush trồng. Nó sau đó đã chết do bệnh thối rễ.