Sau 20h, lượng hành khách trên nhiều chuyến giảm mạnh, nếu miễn phí vừa lãng phí, vừa tạo áp lực cho giao thông TP HCM.
Tôi là tài xế xe buýt tại TP HCM. Trước hết, tôi hoàn toàn hộ chủ trương miễn phí vé xe buýt nhằm hỗ trợ người dân, học sinh, sinh viên, người lao động và khuyến khích người dân sử dụng phương tiện công cộng. Đây là một chính sách có ý nghĩa xã hội rất thiết thực. Tuy nhiên, một chính sách tốt cũng cần được đánh giá thường xuyên về tính thực tế, hiệu quả và tác động đến các đối tượng khác trong xã hội. Hỗ trợ một nhóm người không nên vô tình tạo thêm khó khăn cho những nhóm lao động khác, cũng không nên làm phát sinh chi phí ngân sách nhưng hiệu quả sử dụng thấp.
Thứ nhất, nên nghiên cứu rút ngắn thời gian hoạt động hoặc dãn chuyến của xe buýt sau 20h. Theo thực tế hoạt động trên tuyến 33, theo tôi, nên điều chỉnh thời gian phục vụ từ 5h đến 20h, thay vì kéo dài đến 22h như hiện tại. Khung giờ này cơ bản đáp ứng nhu cầu của những đối tượng chính mà chính sách hướng tới: học sinh, sinh viên, người đi học, người đi làm và người dân có nhu cầu di chuyển trong ngày. Sau khoảng 20h, lượng hành khách trên nhiều chuyến giảm mạnh, có chuyến xe chỉ còn vài hành khách.
Trong khi đó, đây lại là thời điểm nhiều phương tiện khác bị cấm giờ cao điểm bắt đầu tăng lưu lượng, trong đó có xe tải và các phương tiện hoạt động theo khung giờ quy định. Đối với những tuyến đi qua các trục giao thông lớn như QL1A, QL22, việc duy trì hàng trăm lượt xe buýt với lượng khách rất thấp vào ban đêm vô tình gây thêm tình trạng ùn tắc giao thông kéo dài sau 20h đến 22h trên tuyến quốc lộ 1A từ An sương đến cầu vượt suối Tiên. Nếu xe chạy nhưng không có đủ khách, chúng ta phải đặt câu hỏi: chi phí để duy trì những chuyến xe đó có tương xứng với hiệu quả phục vụ hay không?
Thứ hai, miễn phí vé không có nghĩa là chi phí bằng 0. Hành khách có thể không phải trả tiền, nhưng xã hội vẫn phải chi trả cho nhiên liệu, nhân công, bảo dưỡng, khấu hao phương tiện và các khoản trợ giá từ ngân sách. Cuối cùng, một phần nguồn lực đó vẫn đến từ tiền ngân sách và tiền thuế của nhân dân. Vì vậy, điều quan trọng không chỉ là "miễn phí hay không?", mà là "miễn phí vào thời điểm nào, phục vụ ai và đem lại hiệu quả xã hội như thế nào?".
Nếu tập trung nguồn lực vào giờ cao điểm, khi học sinh, sinh viên và người lao động thực sự cần phương tiện công cộng, chính sách sẽ phát huy hiệu quả cao hơn. Ngược lại, nếu kéo dài thời gian hoạt động trong những khung giờ nhu cầu rất thấp, có thể vừa tăng chi phí vừa chưa chắc mang lại lợi ích tương xứng.
Thứ ba, cũng cần quan tâm quyền lợi của hàng ngàn lao động khác. Một vấn đề ít được nhắc đến là tác động của xe buýt miễn phí đối với tài xế taxi, xe công nghệ, xe ôm và các lao động vận tải cá nhân. Rất nhiều người trong số họ là lao động trung niên, lớn tuổi, khó tìm việc ổn định. Họ phải tranh thủ buổi tối, chạy thêm từng cuốc xe để kiếm thu nhập nuôi gia đình. Nếu xe buýt được trợ giá, miễn phí và tiếp tục hoạt động với mật độ cao vào những giờ nhu cầu thấp, thì một bộ phận hành khách vốn có khả năng tự chi trả cho phương tiện dịch vụ có thể chuyển sang xe buýt miễn phí. Điều đó vô tình làm thu hẹp nguồn khách và thu nhập của một nhóm lao động khác.
Tôi không cho rằng phải hạn chế quyền đi lại của người dân để bảo vệ taxi hay xe công nghệ. Vấn đề cần tính đến tác động dây chuyền, để lợi ích của nhóm này không vô tình trở thành gánh nặng cho nhóm khác.
Thứ tư, mục tiêu cuối cùng phải là giảm ùn tắc và sử dụng ngân sách hiệu quả. Xe buýt được đầu tư và trợ giá với mục tiêu quan trọng là giảm phương tiện cá nhân, giảm ùn tắc và tạo điều kiện cho người dân đi lại thuận tiện. Do đó, cần đánh giá chính sách bằng những con số thực tế:
Sau 20h mỗi chuyến xe chở trung bình bao nhiêu khách? Chi phí ngân sách cho mỗi lượt hành khách là bao nhiêu? Xe buýt có thực sự làm giảm phương tiện cá nhân trong khung giờ đó không? Việc duy trì hàng loạt xe buýt vào ban đêm có làm tăng áp lực giao thông trên các tuyến quốc lộ hay không? Có thể chuyển nguồn lực từ giờ thấp điểm sang tăng chuyến vào giờ cao điểm hay không?
Thứ năm, nghiên cứu theo hướng linh hoạt. Tôi không đề nghị cắt giảm xe buýt một cách cơ học. Có thể nghiên cứu điều chỉnh theo từng tuyến, từng khung giờ và lượng khách thực tế. Ví dụ, những tuyến có nhu cầu đi lại ban đêm cao thì vẫn duy trì. Những tuyến sau 20h lượng khách quá thấp có thể giảm chuyến hoặc kết thúc sớm. Như vậy vừa bảo đảm quyền đi lại của người dân, vừa tiết kiệm ngân sách, giảm phương tiện lưu thông không cần thiết và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.
Một chính sách an sinh tốt không chỉ là đem lại lợi ích cho người được hỗ trợ, mà còn phải bảo đảm sự hài hòa với lợi ích của toàn xã hội. Mục tiêu cuối cùng không phải là bảo vệ lợi ích riêng của bất kỳ ngành nghề nào, mà là giảm ùn tắc, sử dụng hiệu quả tiền ngân sách, bảo đảm giao thông thuận tiện, và hài hòa quyền lợi của tất cả người dân.
Lê Trung Kiên
