Hà Nội thử nghiệm mô hình xã hội chủ nghĩa để đo hạnh phúc dân sinh

Mỗi sáng, nhiều người rời nhà với những câu hỏi rất đời thường: hôm nay đường có tắc không, có ngập không, con tan trường có vui không?

Những câu hỏi ấy còn theo chân nhiều người khi chọn nơi sống hay mua nhà. Tôi có thói quen dùng ma trận Pugh để tham khảo ra quyết định: liệt kê các lựa chọn, chấm điểm từng tiêu chí, rồi cộng tổng. Điểm số quan trọng, nhưng trọng số từng tiêu chí mới quyết định. Người trẻ có thể ưu tiên cơ hội việc làm. Người lớn tuổi ưu tiên môi trường an lành. Gia đình có con nhỏ đề cao trường học tốt. Còn tôi, đặt trọng số cao nhất cho những nơi gần quê hương.

Nếu người dân có "bảng điểm" cho đời sống, thì chính quyền cũng cần một "bảng điểm" để đo năng lực điều hành. Hà Nội vừa làm điều mà rất ít chính quyền đô thị Đông Nam Á dám thử: đưa hạnh phúc và chất lượng sống vào bảng điểm quản trị công. Đây là bước đi đúng đắn, nhưng liệu bộ công cụ đo lường đã đủ sắc bén để biến tầm nhìn thành thực tế?

Với Quyết định 3489 về mô hình "Xã, phường xã hội chủ nghĩa" (XHCN), lần đầu tiên Thủ đô xây dựng Bộ chỉ số tổng hợp về quản trị và phát triển địa phương. Với 54 tiêu chí, đề án dịch chuyển từ tư duy đo đầu ra sang đo kết quả thụ hưởng. Thay vì chỉ đếm "xây bao nhiêu công viên", bộ tiêu chí hỏi thiết thực hơn: "người dân có thực sự được tận hưởng không gian xanh an toàn" - bởi một công viên trên giấy vẫn có thể bị chiếm dụng hoặc bỏ hoang trong thực tế.

Mô hình thí điểm tại xã Thư Lâm và Phúc Thịnh hướng tới nhân rộng để xây dựng "thủ đô XHCN" vào năm 2035. Nếu thành công, đây có thể là tham chiếu cho nhiều địa phương, nên cần được hoàn thiện ngay từ đầu.

Bởi cái tên mang màu sắc ý thức hệ, người chưa đọc dễ liên tưởng đến sở hữu công hay kinh tế tập thể. Nhưng lật mở từng trang văn bản, ta lại thấy một mô hình quản trị đô thị hiện đại, tiếp thu các nguyên lý của Quản trị tốt (Good Governance), lấy con người làm trung tâm (Human-centered), hay Quản trị dựa trên kết quả (Outcome-based). Tuy hạnh phúc chỉ là một tiêu chí, nhưng mục tiêu lấy hạnh phúc và sự hài lòng của dân làm thước đo cao nhất lại được khẳng định xuyên suốt.

Dù vậy, thách thức lớn nhất không nằm ở tầm nhìn - mà ở kiến trúc đo lường.

Từ kinh nghiệm nghiên cứu nhiều hệ thống đánh giá đô thị quốc tế, tôi nhận thấy bộ tiêu chí này phần nào tích hợp được nguyên lý của UN SDGs, các chỉ số chất lượng sống quốc tế như Better Life Index của OECD, Happy City Index, và triết lý Tổng Hạnh phúc Quốc gia của Bhutan. Điểm giao nhau là cách tiếp cận lấy minh bạch, sự tham gia của người dân, chất lượng sống và hạnh phúc làm thước đo. Nhưng khi soi kỹ vào kiến trúc bộ tiêu chí, có ba điểm đáng suy nghĩ.

Bất cập đầu tiên và lớn nhất là các tiêu chí không có trọng số, khiến tiêu chí phụ cũng ngang mục tiêu tối thượng là "hạnh phúc". Trớ trêu hơn, "hạnh phúc" chỉ được tối đa 3/100 điểm, ngang với vài tiêu chí khó chấm như "chất lượng tổ chức cơ sở Đảng", "tốc độ tăng năng suất lao động" hay "tỷ trọng công nghiệp văn hóa". Nếu gộp theo nhóm, "hạnh phúc" và "hài lòng" chỉ chiếm 5/100 điểm, trong khi nhóm Kinh tế tới 20/100. Sự chênh lệch này tạo ra "bẫy động lực", khiến địa phương dễ chạy theo tăng trưởng hơn chất lượng sống. Vì vậy, cần làm rõ phương pháp đo Chỉ số Hạnh phúc để bảo đảm khách quan và đối sánh chuẩn quốc tế, nhất là khi ngưỡng "đạt" tới 9,5/10 điểm. Hãy hình dung một xã ven đô có doanh thu doanh nghiệp bùng nổ, nhưng người dân phải sống giữa khói bụi và rác thải. Nếu cộng điểm cơ học, địa phương vẫn "về đích" nhờ điểm kinh tế bù cho môi trường lao dốc.

Vấn đề thứ hai là phạm vi đánh giá quá ôm đồm ở cấp xã, với những mục tiêu vượt thẩm quyền như vận tải công cộng hay tuổi thọ trung bình. Một bộ tiêu chí tốt cần phân định đúng trách nhiệm. Thêm vào đó, cách tính điểm tuyến tính đang cào bằng bốn tầng quản trị: từ đầu vào (hạ tầng, wifi công cộng), đầu ra (giải quyết thủ tục), đến kết quả (sự hài lòng) và tác động (hạnh phúc). Khi mục tiêu tối cao như "mức độ hài lòng" chỉ được 2/100 điểm nhưng phủ wifi đã được 1 điểm, hệ thống dễ rơi vào tình trạng "săn điểm" từ cái phụ và sao nhãng cái chính. Một số tiêu chí dùng ngưỡng định tính như "đạt", "tốt", "hiệu quả". Có mục chỉ chấm "có/không" thay vì chất lượng nên khó đánh giá khách quan, chẳng hạn có wifi nhưng nghẽn, chập chờn thì cũng vô nghĩa. Nhiều chỉ tiêu đặt ngưỡng đạt phải 100%, dễ tạo áp lực chạy theo thành tích hơn là cải thiện liên tục.

Bất cập cuối cùng chỉ lộ rõ khi nhân rộng quy mô. Ngay cả khi 126 xã, phường đều đạt chuẩn, cũng không đồng nghĩa Hà Nội sẽ trở thành "Thủ đô XHCN". Một đội bóng hay dàn nhạc không tự nhiên xuất sắc chỉ vì từng thành viên chơi hay. Bởi năng lực cạnh tranh của đô thị còn được quyết định bởi những yếu tố ở tầng quản trị thành phố - từ giao thông liên vùng, mảng xanh đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Vì vậy, "bảng điểm" cho Thủ đô XHCN không thể chỉ là phiên bản mở rộng "bảng điểm" cấp xã.

Đây là bước thí điểm nên không thể đòi hỏi sự hoàn hảo ngay từ đầu. Nhưng thí điểm sai phương pháp chỉ tạo thêm báo cáo dày, còn thí điểm đúng tạo dữ liệu quý giúp cải thiện chính sách. Vì vậy, ba điều chỉnh sau nên được đặt ra ngay từ giai đoạn này.

Trước hết, phải biến Chỉ số Hạnh phúc thành "ngưỡng cứng" phủ quyết, thay vì chỉ khiêm tốn ở mức 5/100 điểm. Cần xác lập "lá phiếu phủ quyết": nếu điểm hạnh phúc và hài lòng của người dân dưới một "điểm liệt", địa phương đó lập tức "trượt" - dù điểm kinh tế rực rỡ đến đâu. Khi lòng dân trở thành bộ lọc tối cao, bệnh chạy theo thành tích kinh tế mà đánh đổi môi trường sống sẽ tự triệt tiêu.

Kế tiếp, cần chuyển sang hệ thống đo lường đa tầng có trọng số vì mỗi tiêu chí có tầm quan trọng và ưu tiên khác nhau. Cốt lõi không phải đổi thang điểm, mà đổi logic tính điểm. "Hạnh phúc" và "sự hài lòng" của dân phải có trọng số cao nhất. Cần đo cả hiệu quả sử dụng nguồn lực, không chỉ kết quả đạt được.

Việc đẩy mạnh chuyển đổi số sẽ lượng hóa được các tiêu chí khó đo như "tỷ lệ người dân tham gia góp ý chính sách", sự minh bạch và trách nhiệm giải trình thông qua các nền tảng số công khai.

Khi viết bài "đo hạnh phúc của dân", tôi đọc được nhiều bình luận rằng người dân không cần những khẩu hiệu lớn, chỉ cần mỗi năm thấy cuộc sống tốt lên trên nhiều phương diện.

Thành phố đáng sống hơn hay không sẽ hiện lên thực chất qua tâm trạng của người dân mỗi sáng đi làm và mỗi chiều trở về tổ ấm.