Nhà vệ sinh và giáo dục 'Lễ': Bài học từ Nhật Bản và sự suy ngẫm ở Việt Nam

Mỗi ngày, ở một khung giờ nhất định, tại hàng chục nghìn trường tiểu học từ Hokkaido đến Okinawa, chuông sẽ reo báo giờ dọn dẹp trường lớp, bao gồm cả cọ rửa nhà vệ sinh. Những đứa trẻ xắn tay áo, quỳ gối xuống sàn gạch men, cầm bàn chải cọ rửa từng ngóc ngách bồn cầu.

Trong những chuyến làm việc Nhật Bản, tôi ấn tượng nhất là hành trình tìm hiểu nhà vệ sinh. Đại sứ Hữu nghị Việt - Nhật Sugi Ryotaro chia sẻ: nhà vệ sinh công cộng ở Nhật Bản sẽ không thể sạch sẽ như hiện nay nếu không có giáo dục từ nhà trường.

Người Nhật tiếp cận nhà vệ sinh không bằng nỗi ghê sợ sinh học, mà bằng mỹ học và tâm linh. Trong tín ngưỡng Thần đạo, ranh giới giữa ô uế và thanh sạch là cốt lõi của trật tự sống. Nơi ô uế nhất chính là nơi cần ánh sáng của sự thanh tẩy nhất. Dân gian Nhật Bản lưu truyền niềm tin về Kawaya-gami, Xí thần, vị thần bảo trợ nhà vệ sinh.

Sau Covid, dù một số trường học bắt đầu thuê lao công (do lo ngại các bệnh truyền nhiễm), phần lớn trường công lập nước này vẫn duy trì cho học sinh tự dọn vệ sinh. Thầy hiệu trưởng và các giáo viên chủ nhiệm luôn là những người cầm cây lau sàn đầu tiên.

Người Nhật không dùng vi khuẩn gây hại để giáo dục về nhà vệ sinh, mà dựa trên đạo đức hành vi với hai nguyên tắc xã hội. Một là tránh làm phiền người khác (Meiwaku). Để lại một vệt nước bẩn trên bệ ngồi hay mùi hôi trong không gian chung bị coi là xâm phạm thô bạo vào sự an yên của cộng đồng. Nguyên tắc thứ hai là ân cần, thấu cảm kín đáo (Omoiyari). Người bước vào sau phải cảm thấy như mình là người đầu tiên sử dụng không gian đó.

Những cải tiến vượt bậc của Nhật về chiếc bồn cầu thông minh sau này cũng không chỉ là thành tựu kỹ thuật, mà là sự cơ khí hóa triết lý Omotenashi, chăm sóc chu đáo đến mức người thụ hưởng chưa yêu cầu. Bệ ngồi sưởi ấm vỗ về cơ thể, xóa tan cảm giác lạnh lẽo. Vòi xịt nước ấm và khử mùi duy trì trạng thái thanh sạch tuyệt đối. Otohime phát ra tiếng nước chảy giả bảo vệ sự riêng tư, cứu người dùng khỏi nỗi ngượng ngùng...

Ở Việt Nam, việc học sinh dọn vệ sinh trường lớp cũng không phải chuyện lạ.

Thế hệ học trò những năm 1970-1980 đã quen với "lao động công ích". Chúng tôi mang theo chổi rễ, xô nhựa, rải vôi bột khử trùng, chia nhau từng ca cọ rửa hố xí hai ngăn hay quét sạch từng mét vuông sân trường đầy lá.

Sự đứt gãy diễn ra khi nền kinh tế thị trường chuyển hóa trường học thành một đơn vị cung ứng dịch vụ giáo dục. Khi phụ huynh đóng tiền "vệ sinh", một hợp đồng tâm lý ngầm xuất hiện: Tôi trả tiền để con tôi thụ hưởng tri thức, không phải để nó đi dọn rác và phân.

Từ chỗ là một không gian giáo dục toàn diện, nhà trường co lại thành nơi dạy chữ. Chữ "Lễ" bị mai một ít nhiều. Chúng ta dạy trẻ em về lòng biết ơn bằng những bài văn mẫu nhưng lại tước đoạt của chúng cơ hội thực hành ý thức cộng đồng bằng mười lăm phút cầm giẻ lau dọn nhà vệ sinh chung.

Đứa trẻ từng phải toát mồ hôi cọ sạch một vệt ố vàng sẽ dần dà ý thức hơn khi hành xử trong nhà vệ sinh. Lòng trắc ẩn không sinh ra từ lý thuyết. Nó nảy mầm từ sự thấu cảm nhờ trải nghiệm thực tế.

Nhưng duy trì hay khôi phục văn hóa học sinh dọn nhà vệ sinh không nên được nhìn nhận như một biện pháp tiết kiệm ngân sách thuê tạp vụ, càng tuyệt đối không thể là một hình thức kỷ luật học sinh cá biệt. Nó phải là một nghi thức bình đẳng, nơi mọi đứa trẻ, bất kể xuất thân.

Ngay lúc này, các phụ huynh khác sẽ có thể đặt ra một câu hỏi cho tôi: vậy bản thân người viết đã sẵn sàng cho con mình dọn vệ sinh trường học chưa?

Tôi thành thực trả lời là "chưa".

Tôi chưa sẵn sàng. Sự do dự của tôi là bởi vấn đề không đơn giản nằm ở sự đồng ý của một vài phụ huynh. Chúng ta đã cùng sống quá lâu trong một quan niệm khác về việc nào con mình nên làm và việc nào phải có người khác làm thay.

Giáo dục cần dựa trên nền tảng văn hóa thống nhất từ gia đình, nhà trường và xã hội. Văn hóa nhà vệ sinh của Nhật không phút chốc tạo nên một vị Xí thần, mà hình thành lâu dài từ những mỹ cảm và đạo đức hành vi chung.

Văn hóa làm sạch nhà vệ sinh, nơi con người đối diện trần trụi với phần bản năng sinh học của chính mình, cần được xây dựng từ giáo dục nhà trường và gia đình. Nhưng căn cơ hơn là kiến tạo lại không gian văn hóa "tiên học Lễ" nói chung cho con trẻ.

Chữ "Lễ" không chỉ nằm trong cách chúng ta chào hỏi, hay ứng xử với những điều lớn lao. Nó còn hiện diện ở cách một đứa trẻ tự dọn phần bừa bộn của mình, biết không làm phiền người khác và không coi được phục vụ là điều đương nhiên.

Từ những việc nhỏ như thế, một cách sống với người khác có thể được hình thành.