Türkiye'de Maden Sahalarının Rehabilitasyonu ve Sorumlu Madencilik Uygulamaları

AA muhabirinin derlediği bilgilere göre, madencilik faaliyetleriyle bozulan arazilerin doğaya yeniden kazandırılmasına yönelik çalışmalar yıllar içinde mevzuat ve uygulamalarla gelişirken, son olarak rehabilitasyon bedelinin devreye alınmasıyla sürece mali yükümlülük de eklendi.

Madencilik faaliyetleriyle bozulan arazilerin doğaya yeniden kazandırılmasına ilişkin usul ve esaslar, 2007'de yayımlanan yönetmelikle özel düzenlemeye kavuşturuldu. 2010'da yayımlanan "Madencilik Faaliyetleri ile Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği" ile rehabilitasyon süreci söz konusu madencilik faaliyetine ilişkin ÇED sürecinde bütün olarak değerlendirilmesi ve sonuçlandırılması ilkesiyle rehabilitasyon çalışmalarının usul ve esasları düzenlendi.

Bu kapsamda rehabilitasyon, yalnızca faaliyetlerin ardından yapılan ağaçlandırma çalışmalarıyla sınırlı tutulmayarak, bozulan arazinin yeniden düzenlenmesi, zemin ve şev güvenliğinin sağlanması, erozyon ve drenaj tedbirlerinin alınması, toprağın korunması ve alanın faaliyet sonrası kullanıma hazırlanmasını içeren bir süreç olarak ele alındı.

Maden sahalarının rehabilitasyonuna yönelik çalışmalar, 2014'te uygulanmaya başlanan "Maden Sahaları Rehabilitasyonu Eylem Planı" ile daha geniş ölçekte yürütüldü.

Orman Genel Müdürlüğünün (OGM) faaliyet raporlarından derlenen verilere göre, Maden Sahaları Rehabilitasyonu Eylem Planı kapsamında 2014-2018 döneminde yaklaşık 5 bin 783 hektar maden sahasında rehabilitasyon çalışması gerçekleştirildi.

Eylem Planı'nın ardından da devam eden çalışmalarla 2014-2025 döneminde rehabilitasyon çalışması yapılan alan yaklaşık 6 bin 334 hektara ulaştı.

Rehabilite edilen sahalar TÜRMES Projesi ile envantere alındı

OGM tarafından orman alanlarındaki maden sahalarının doğaya yeniden kazandırılmasına yönelik çalışmalar sürerken, Türkiye genelinde farklı kurumlar ve ruhsat sahiplerince rehabilite edilen maden sahalarının tek envanterde toplanması amacıyla Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG), 2022'de Türkiye Geneli Rehabilite Edilmiş Maden Sahaları ile Madencilik Sosyal Sorumluluk Çalışmalarının Tespiti Projesi'ni (TÜRMES) başlattı.

Proje kapsamında Türkiye genelinde rehabilite edilen maden sahalarının yerinde tespit edilmesi ve bu alanlara ilişkin kapsamlı envanter oluşturulması amaçlandı.

Son verilere göre, bu kapsamda 56 ilde 217 rehabilite edilmiş saha incelenirken, 13 bin 584 hektarlık alanın rehabilite edildiği ve bu alanlarda 25 milyon 251 bin 884 ağaç ve bitkinin dikildiği tespit edildi.

Rehabilitasyon çalışmalarının tespit ve envanterinin ardından, yükümlülüklerin mali güvenceyle desteklenmesiyle süreç yeni aşamaya taşındı.

Geçen yıl Maden Kanunu'nda yapılan değişiklikle işletme ruhsatları için "rehabilitasyon bedeli" ödeme yükümlülüğü artırıldı.

Bu yıl yürürlüğe giren Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği ile söz konusu bedelin tahsili, değerlendirilmesi ve iadesinin yanı sıra rehabilitasyon çalışmalarının uygulanması ve denetlenmesine ilişkin usul ve esaslar belirlendi.

Yönetmelikle rehabilitasyon çalışmalarının madencilik faaliyetiyle birlikte başlatılması, faaliyet süresince devam ettirilmesi ve işletmenin sona ermesinin ardından tamamlanması zorunlu hale geldi. Böylece daha önce mevzuatta yer alan rehabilitasyon yükümlülüğü, rehabilitasyon bedeli uygulamasıyla mali açıdan da güvence altına alındı.

"Rehabilitasyon süreci tamamlanmadan ruhsat sahibinin sorumluluğu bitmiyor"

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakan Yardımcısı Abdullah Tancan, 4. Maden Kurtarma Yarışması kapsamında AA muhabirine konuya ilişkin yaptığı değerlendirmede, sorumlu madenciliğin insan sağlığını ve çevreyi gözeten bir anlayış olduğunu söyledi.

Tancan, bu kapsamda işletme projelerinin onay sürecinde faaliyetlerin oluşturabileceği risklerin değerlendirildiğini ifade ederek, "Az riskli gruptaki madenlerimizi dört yılda en az bir, riskli grupta yer alan madenlerimizi iki yılda en az bir ve çok riskli gruptaki madenlerimizi ise yılda en az bir kez denetliyoruz." dedi.

Denetimlerde işletmelerin onaylı projelerine uygun faaliyet gösterip göstermediğinin ve faaliyetlerin risk oluşturup oluşturmadığının incelendiğini anlatan Tancan, hayati risk tespit edilmesi halinde faaliyetlerin durdurulduğunu, riskin giderildiğinin yerinde tespit edilmesinin ardından yeniden izin verildiğini aktardı.

Tancan, maden sahalarının rehabilitasyon sürecinin de yakından takip edildiğine işaret ederek, sözlerini şöyle sürdürdü:

"2025'te çıkarılan kanunla rehabilitasyon süreçleri çok daha sağlıklı bir yapıya kavuşturuldu. Artık maden işletme ruhsat sahiplerinden alınan rehabilitasyon bedellerini ayrı hesaplarda tutuyoruz ve bu bedeller rayiç oran üzerinden nemalandırılıyor. Böylece yatırıldığı zamanki tutarda kalmıyor. Maden faaliyeti sona erdiğinde rehabilitasyon bedeli yeterliyse sorun yok. Rehabilitasyon tamamlandıktan sonra hesapta artan tutar varsa, ruhsat sahibi bunu geri alabiliyor. Bedel rehabilitasyon için yeterli değilse, aradaki farkı ruhsat sahibi karşılıyor. Maden sahalarının rehabilitasyon süreci tamamlanmadan ruhsat sahibinin sorumluluğu bitmiyor. Ruhsat hukuku sonlandırılırken rehabilitasyon projesindeki yükümlülüklerin yerine getirilip getirilmediğini takip ediyoruz."

Tancan, sorumlu madencilikte kamunun düzenleyici, denetleyici, politika yapıcı konumda olduğuna değinerek, "Kamunun işlettiği madenler de bulunuyor, ancak madencilik faaliyetlerinin önemli bir bölümü özel şirketler eliyle yürütülüyor. Bu şirketlerin işletme projelerine uygun faaliyet gösterip göstermediğini denetliyor, rehabilitasyona ilişkin eksikliklerinin tamamlanmasını sağlıyoruz." diye konuştu.

Madenlerin farklı kamu kurumlarınca çeşitli yönlerden denetlendiğine dikkati çeken Tancan, "İş sağlığı ve güvenliği açısından Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının ilgili birimleri ve müfettişleri maden iş yerlerini denetliyor. Çevresel etkiler açısından da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının denetimleri bulunuyor." bilgisini paylaştı.

Tancan, madencilik sektöründe iş sağlığı ve güvenliğinin geliştirilmesinde yapay zeka ve dijital teknolojilerden de yararlanıldığını belirterek, "Ruhsat sahipleri gerek yapay zekadan gerekse dijital imkanlardan faydalanıyor. İş sağlığı ve güvenliği açısından riskleri azaltmak için daha neler yapılabileceği konusunda çeşitli araştırmalar ve uygulamalar yürütülüyor." ifadesini kullandı.