Dự án đường sắt cao tốc California: 18 năm, hàng chục tỷ USD nhưng chưa đặt được mét ray nào

MỹSau 18 năm, California vẫn loay hoay với giấc mơ đường sắt cao tốc, khi dự án đội vốn hàng chục tỷ USD nhưng chưa đặt được mét ray nào.

Năm 2008, cử tri bang California bỏ phiếu về dự án tàu cao tốc kết nối San Francisco và Los Angeles, với cam kết hành trình này sẽ giúp rút ngắn thời gian di chuyển giữa hai thành phố từ gần 7 giờ lái xe xuống dưới 3 giờ. Được thông qua với 52,7% phiếu thuận và 47,3% phiếu chống, đây được xem là đại dự án hạ tầng lớn nhất nước Mỹ thời điểm đó.

Dự án được đặt mục tiêu hoàn thành vào năm 2020, với chi phí ban đầu ước tính 33 tỷ USD, nhằm giúp California sở hữu tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên của nước Mỹ.

Kể từ năm 2008, Cơ quan Đường sắt Cao tốc California (CHSRA) đã giải ngân khoảng 15 tỷ USD để thu hồi hàng nghìn thửa đất, xây dựng cầu vượt, đắp nền đường và những bức tường chắn bê tông đồ sộ giữa Thung lũng Trung tâm (Central Valley). Đại công trường này đã tạo ra hàng nghìn việc làm cho người dân California.

Tuy nhiên, sau gần 20 năm, dự án đến nay vẫn dang dở và chưa một mét đường ray nào được đặt. Sau nhiều năm kiện tụng, đội vốn, thay đổi lãnh đạo và tranh cãi chính trị, tổng kinh phí ước tính của dự án hiện đã đội lên 126 tỷ USD và thậm chí có thể lên tới 231 tỷ USD. Thời điểm tuyến đường sắt đi vào vận hành cũng bị lùi tới năm 2040.

"Đây là một thảm họa", thượng nghị sĩ Dân chủ Catherine Blakespear phát biểu tại cuộc họp của Ủy ban Giao thông vận tải hồi tháng 4. "Tôi ủng hộ phát triển đường sắt và thực sự muốn dự án này thành công. Nhưng nhìn vào thực tế, tôi có cảm giác chúng ta đang tiến hành dự án chỉ bằng niềm tin và hy vọng mong manh".

Hiện tại, CHSRA đang tập trung hoàn thành đoạn đầu tiên qua Thung lũng Trung tâm, sau đó mới nối tuyến với San Francisco và Los Angeles. Tuy nhiên, báo cáo hồi tháng 7 của cơ quan này chỉ ra dự án có nguy cơ "cạn kiệt nguồn vốn hiện có" ngay trong năm tới.

Dự án còn đang gây ra sự chia rẽ nghiêm trọng tại khu vực. "Tôi ủng hộ tàu cao tốc, nhưng đây là vấn đề gây nhiều tranh cãi", Constance Peters, người lớn lên tại Thung lũng Trung tâm, nói.

Công trình vẫn chưa thi công đến đầu phía nam của đoạn tuyến đầu tiên, nơi dự án đang vấp phải sự phản đối gay gắt. Tuyến này chạy qua Shafter, thành phố có khoảng 24.000 dân. Đáng chú ý, Shafter là đô thị duy nhất có tuyến đường sắt chạy qua nhưng lại không được bố trí nhà ga nào.

"Đường ray sẽ chia đôi thành phố của chúng tôi", Gail Alvidrez, một người về hưu sống lâu năm tại Shafter, nói.

Dự án đường sắt cao tốc sẽ thay thế tuyến đường sắt Amtrak và đường sắt chở hàng hiện nay ở Shafter bằng một đường ray trên cao rộng hơn, bao quanh bởi những bức tường cao khoảng 11 m.

Người dân địa phương lo dự án sẽ ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh, vì một số cửa hàng có thể phải nhường mặt bằng để xây dựng tuyến đường sắt.

"Họ sẽ phải phá bỏ cửa hàng của mình. Thành phố nhỏ của chúng tôi vốn chẳng có nhiều nơi bán hàng như vậy", Alvidrez nói khi dùng bữa tối cùng chồng ở nhà hàng El Michoacano.

Người dân cũng cho rằng quá trình thi công đường sắt hiện tại và các đoàn tàu cao tốc sau này sẽ phá vỡ sự yên bình của Shafter. Tại cuộc họp hội đồng thành phố mùa thu năm ngoái, các quan chức đường sắt đã trình bày phương án nhằm đẩy nhanh tiến độ thi công, nhưng nhận lại là sự phản đối gay gắt từ người dân.

Thị trưởng Chad Givens nói rằng trong số các thành phố chịu ảnh hưởng từ dự án đường sắt cao tốc, không nơi nào chịu tác động nặng nề như Shafter. "Chúng tôi chẳng được lợi lộc gì", ông nói.

Hội đồng thành phố đã kiến nghị chính quyền bang California điều chỉnh tuyến đường sắt đi vòng qua khu vực này. Tuy nhiên, Thị trưởng Givens cho hay việc phối hợp với CHSRA gặp rất nhiều khó khăn.

"Khoảng 4-6 tháng họ lại thay nhân sự mới và chúng tôi phải bắt đầu làm việc lại từ đầu", ông nói.

Ian Choudri, lãnh đạo CHSRA, đã bác bỏ nhận định này và cho biết cơ quan sẽ chủ động làm việc với chính quyền thành phố trong vài tuần tới.

Ông Choudri được bổ nhiệm từ năm 2024, sau khi dự án từng trải qua 3 đời lãnh đạo. Thống đốc bang California Gavin Newsom ca ngợi Choudri là "thuyền trưởng hoàn hảo" để lãnh đạo dự án.

Thống đốc cũng cam kết rằng "trong vài năm tới, giấc mơ về đường sắt cao tốc ở California sẽ trở thành hiện thực, khi chúng ta bắt đầu lắp đặt đường ray, thiết kế và xây dựng nhà ga, đồng thời mua tàu".

Mong muốn sớm đưa tàu vào vận hành, Choudri cho biết ông đã rút ngắn 2,5 năm tiến độ bằng cách mua trước các vật tư cần thiết để các nhà thầu và đơn vị thi công chỉ cần "đến lấy và bắt đầu lắp đặt đường ray". Ông nói việc này đã giúp đẩy nhanh tiến độ và dự án dự kiến lắp đặt đoạn đường ray đầu tiên vào cuối năm nay.

Tuyến khởi điểm nối Bakersfield và Merced ước tính tiêu tốn 36 tỷ USD và dự kiến thông xe vào năm 2033. Dù bản thân đoạn tuyến này chưa thể sinh lời ngay, giới chức vẫn coi đây là nền móng để hoàn thành dự án và mở rộng mạng lưới trong tương lai.

Mùa hè năm ngoái, chính quyền Tổng thống Donald Trump rút 4 tỷ USD tiền tài trợ liên bang cho tuyến đường sắt, cho rằng dự án không đáp ứng các cam kết theo thỏa thuận tài trợ. Để bù đắp, California đã thông qua dự luật trích 1 tỷ USD mỗi năm, kéo dài đến năm 2045, từ chương trình giới hạn và đầu tư về phát thải.

Ông Choudri cũng tích cực tìm kiếm nhà đầu tư tư nhân để duy trì dự án. Một liên danh quốc tế, trong đó gồm quỹ quản lý hưu trí từ Quebec của Canada, đang đánh giá các phương án tài trợ vốn.

Ông Choudri thừa nhận CHSRA vẫn chưa hoàn tất công tác giải phóng mặt bằng cho đoạn mở rộng tới Merced và Bakersfield, đồng thời vị trí các nhà ga hiện vẫn chưa được chốt.

"Tôi không tin dự án này sẽ hoàn thành đúng như cam kết với cử tri California", thượng nghị sĩ Cộng hòa Tony Strickland nói.

Dù vậy, khảo sát do Politico hợp tác với Trung tâm Citrin và Possibility Lab thực hiện năm ngoái chỉ ra gần 2/3 người dân California vẫn muốn dự án tiếp tục triển khai, dù hơn một nửa trong số đó hoài nghi về khả năng dự án hoàn thành đúng kế hoạch.

"Người dân California có tiền và chúng tôi có nhu cầu đi lại", Constance Peters cho hay.

"Nếu chỉ mất 2 giờ để đến San Francisco, tôi sẵn sàng bắt tàu đi tới đó", Jeinner Aviles, người quản lý nhà hàng El Michoacano, nói. "Nhưng không biết liệu tôi có kịp thấy nó đi vào hoạt động khi còn sống hay không?".