Komedyen Deniz Göktaş’ın yarın 14. Asliye Ceza Mahkemesi’nde “Cumhurbaşkanına hakaret”, “Dini değerleri aşağılama”, “Suçu ve suçluyu övme” iddiası ile 14. Asliye Ceza Mahkemesi’nde yargılanması başlıyor.
Kendisi belli ki komik olmamak için “komedyen” sıfatını pek sevmiyor. Yaptığı aslında has Türkçe bir iş. Bu işe, öğretmekten öğretmen, yönetmekten yönetmen, güldürmekten de “güldürmen” demek en doğrusu.
“Türkçe Sözlük” nedense bu güzelim sözcüğe yer vermemiş. Vardır ince bir nedeni, diyelim geçelim.
Sayın okurların belki malumudur, bendeniz biraz da komik duruma düşmemek için devlet ve yüksek yargı katında bile iplenmeyen yasa ve anayasa maddelerinden söz ederek yazı yazma yanlısı değilim.
2026 yılı 174 küsur milyarlık bütçesi ile 8 bakanlığı geride bırakan, Cumhurbaşkanlığına bağlı Diyanet İşleri’nin tüm yayınları gibi TDV İslam Ansiklopedisi’ne güveniyorum. Vebal ve günah varsa yönetenlerin başına.
Diyanet İslam Ansiklopedisi’nde “Mizah” için 14; “Hiciv” için 23 ve “Latife” için 6 madde yer alıyor.
Profesör Hasan Çiftçi madde yazarı olarak tanıdım. İncelemeleri de var: “Klasik İslam Edebiyatında Hiciv ve Sosyal Eleştiri (2002).
Çiftçi Hoca’nın çıkış noktası çok çarpıcı:
Hiciv ve mizah, geçmiş toplumların gerçek yüzünü anlamak bakımından methiyelerden daha değerli olabilir.
Neden mi?
Çünkü methiye, yöneticiyi ve güçlü kişiyi çoğu zaman olduğundan çok daha iyi, adil, cesur ve kusursuz gösterirken; hiciv ve mizah toplumun zaaflarını, yöneticilerin tutumlarını, sosyal ilişkileri ve ahlaki bozulmaları daha gerçekçi yansıtır.
Özellikle vurguladığı iki nokta var: Methiye: “Yönetici adildir, herkes huzur içindedir.”
Hiciv/mizah: “Yönetici ve çevresindeki düzenin nasıl işlediğini ortaya koyar”
Dolayısıyla mizah, yalnızca gülmece değil, bir tarih ve toplumu okuma aracıdır.
Çiftçi Hoca, eski Arap, Fars ve Türk edebiyatlarındaki bu kavramların sınırlarının kesin olmadığını özellikle belirtiyor. Hatta birbirlerinin yerine kullanıldıkları da oluyor. Buna rağmen aralarında işlev bakımından önemli farklar bulunduğunu söylüyor.
HİCİV
Temelinde kişisel çıkar, kızgınlık ve kin vardır. Bir kişiyi:
• yermek,
• küçültmek,
• ayıbını ortaya çıkarmak,
• incitmek,
• gülünç duruma düşürmek amacı ağır basar.
Bu nedenle hiciv çoğu zaman kişiye yöneliktir.
Çiftçi'nin çok önemli tespiti şu:
Bir kişiye yönelik hicvin etkisi, o kişinin ortadan kalkmasıyla zamanla azalabilir.
Yani hiciv çoğu zaman kişisel ve geçicidir.
HEZEL
Hezel daha çok:
şaka + saçmalık + eğlence + güldürme ekseninde gerçekleşir.
Bazen kaba veya müstehcen unsurlar da taşıyabilir.
Dolayısıyla:
Hezel = “Gülelim, eğlenelim.” diyebileceğimiz alana daha yakındır.
Fakat Çiftçi, hezelin her zaman değersiz olmadığını da özellikle vurguluyor. Mevlânâ gibi büyük isimlerde hezel kavramının zaman zaman eğitim, gerçek ve hikmet taşıyan kapalı anlatımlar için de kullanıldığını belirtiyor
Mizahın ayırıcı özelliği: Gülmenin arkasında bir toplumsal amaç bulunmasıdır. Sadece güldürmek değil, düşündürmek ve değiştirmek.
Mizah:
• toplumsal kusuru gösterir,
• yanlış davranışı açığa çıkarır,
• mevcut düzeni sorgular,
• eleştiri yapar,
• mümkünse değişim ve ıslahı hedefler.
Dolayısıyla:
Hezel → güldürür.
Hiciv → yerer.
Mizah güldürürken toplumsal bir probleme saldırır.
Mizahın güldürmesi amacın kendisi değildir.
Gülme, bir çeşit araçtır.
Asıl amaç: yanlışı göstermek → düşündürmek → eleştirmek → düzeltmek.
Bu nedenle mizahın yüzeyinde kahkaha, altında ise ciddiyet vardır. Mizah, öfkeyi doğrudan saldırıya dönüştürmeden eleştiriye çevirebiliyor.
Soru ve sorun şudur:
Neden mizah özellikle güçlü yöneticilerin olduğu dönemlerde önem kazanıyor?
Güçlü bir yöneticiye açıkça:
“Sen yanlış yapıyorsun.” demek tehlikeli olabilir.
Bu nedenle eleştirmen bazen:
• şaka yapar,
• kinaye kullanır,
• çift anlamlı konuşur,
• kendisini aptal veya deli gibi gösterir,
• görünüşte saçma bir şey söyler,
• fakat aslında çok ciddi bir eleştiri yapar.
Prof.Çiftçi bu durumun özellikle siyasi ve toplumsal baskının yoğun olduğu dönemlerde önemli olduğunu açıklıyor. Bu noktada mizahın çok ilginç bir işlevine işaret ediyor:
* Mizah, hakikati söylemenin “dolaylı yolu” olabilir.
Çiftçi, bazı mizahçıların kendilerini deli göstermelerinin veya eserlerinde müstehcen/saçma unsurlar kullanmalarının nedenlerinden birinin, güçlü iktidarlara karşı eleştiriyi daha güvenli hale getirmek olabileceğini söylüyor.
Bu açıdan: “Deli” görünen kişi aslında en açık gerçeği söyleyen kişi olabilir.
Bu, klasik edebiyattaki meczup, divane, deli, soytarı, nüktedan tiplerinin neden bazen olağanüstü özgür bir konuşma alanına sahip olduğunu anlamak için de çok değerli.
Hiciv ve mizah ise gerçeğin rahatsız edici tarafını gösterir.
Bu nedenle mizah metni yalnızca edebî söylem değildir. “Toplumda nelerin yanlış gidiyor?” sorusunun yanıtını da verebilir.
Prof. Çiftçi'nin makalesini sadece “klasik İslâm edebiyatında mizah” üzerine bir çalışma olarak okumak biraz eksik kalır. Aslında şu soruyu soruyor:
“İnsan, gücü elinde bulunduranlara karşı gerçeği nasıl söyleyebilir?”
Ve mizahın yanıtı şu oluyor: “Doğrudan söyleyemiyorsan, düşündürerek söyle!”
Burada mizah, hakikatin düşmanı değil; bazen hakikate ulaşmanın yöntemi haline geliyor.
Bu noktayı bir adım daha ileri götürürsek: Methiye gerçeği örtebilir.
Hiciv gerçeği açabilir. Mizah ise gerçeği açarken insanı düşündürebilir.
***
– “Klasik İslâm Edebiyatında Hiciv ve Mizah” yalnızca edebî bir eğlence biçimi değildir. İnsan karakterini, toplumdaki kusurları, ahlâkî bozulmaları, sosyal ilişkileri, yöneticiler ile yönetilenler arasındaki ilişkileri yansıtma gücünü de ortaya koyma etkinliğidir.
Bu nedenle hiciv ve mizah yalnızca “güldüren metinler- sunumlar” değil, dönemin insanını ve toplumunu anlamaya yarayan belgeler diye de okunabilir.
Özellikle şu ayrımı akılda tutmak yararlı:
Her mizah hiciv değildir; fakat mizahın içinde hiciv bulunabilir.
Aynı şekilde:
Her güldüren şey mizahın derin anlamına ulaşmaz.
Yani “komik” olmak ile “mizahî bir eleştiri üretmek” aynı şey değildir.
Burada önemli olan yalnızca “kim kime laf sokmuş?” değildir. Asıl soru:
O laf neden söylenmiş ve bize dönemin toplumu hakkında ne anlatıyor?
Tarihi açısından değerli olan taraf budur.
Mizah, yöneticiler üzerinden toplumun kendisine ayna tutma yöntemlerinden biri haline gelebilir.
Bir toplumda:
• rüşvet,
• ikiyüzlülük,
• makam düşkünlüğü,
• adaletsizlik,
• bilgisizlik,
• gösteriş,
• ahlâkî çöküntü
gibi sorunlar varsa, bunların doğrudan anlatılması bazen didaktik ve kuru olabilir.
Mizahın işlevi bu noktada öne çıkar: Sorunu gösterir → abartır → gülünçleştirir → seyircinin/okurun fark etmesini sağlar.
Dolayısıyla mizahın eleştirel gücü, yalnızca “bir şeyi komik göstermesinde” değil, normal kabul edilen şeyi anormal hâle getirerek görünür kılmasında yatar.
Bu çok güçlü bir mekanizmadır. Bu noktada mizahın iktidar karşısındaki işlevi öne çıkar:
İktidar karşısında doğrudan eleştiri ise her zaman kolay değildir.
Mizah, eleştiriyi: şaka → nükte → ironi → alay
Biçiminde dolaylı bir ifadedir. Böylece söylenen sözün iki yüzü olur:
Görünen:
“Şaka yapıyorum.”
Asıl:
“Size ciddi bir şey söylüyorum.”
Mizahın siyasî/toplumsal gücü burada ortaya çıkar.
Fakat bunun ters tarafı da vardır:
Mizah yalnızca güçlüyü eleştirmek için kullanılmaz; güçsüzü aşağılamak için de kullanılabilir.
Dolayısıyla mizahın kendisi otomatik olarak “iyi” değildir.
Mizahın ahlâkî değeri, kime yöneldiği ve neyi amaçladığıyla ilgilidir.
Bugünkü siyasi mizahın önemli bir bölümü hâlâ aynı yöntemi kullanıyor.
Örneğin bir politikacının söylediği söz ile yaptığı şey arasındaki çelişkiyi abartılı biçimde göstermek, klasik mizahın mantığından çok da farklı değildir.
Çünkü mizah, insanın savunmasını düşürerek de düşündürebilir.
Doğrudan eleştiri karşısında insanın zihni hemen savunmaya geçebilir:
“Bana saldırıyor.”
Ama aynı eleştiri mizah aracılığıyla geldiğinde:
“Bir dakika... Bu gerçekten komik.” der.
Sonra ikinci aşama gelir: “Ama neden komik?”
Üçüncü aşama: “Çünkü burada gerçekten bir çelişki var.”
Ve nihayet: “Demek ki sorun bende/toplumda/sistemde.”
İşte mizahın asıl gücü burada.
Kahkaha, düşüncenin kapısını açan anahtar olabilir.
Mizahın “ayna” işlevi
Bu nedenle mizahı şöyle bir zincir halinde düşünebiliriz:
Gülme → fark etme → sorgulama → eleştirme → düşünme
Bazen bunun son halkası: değişme olabilir.
Fakat değişme zorunlu değildir. Zira burada önemli bir sınır var:
Mizah eleştiri yapabilir; fakat eleştirinin gerçekleşmesi, değişimin gerçekleşeceği anlamına gelmez.
Bir toplum kendi kusuruna gülebilir ve ertesi gün aynı kusuru aynen sürdürebilir.
Bu nedenle mizahın gücü çözüm üretmesinden önce, sorunu görünür kılmasındadır.
***
Mizah, gerçeği hafifleterek önemsizleştirmek zorunda değildir; bazen gerçeği taşınabilir hâle getirerek daha görünür kılar.
Klasik İslâm edebiyatında mizah yalnızca bir “gülme güldürme etkinliği” değildir. İnsanı, toplumu, ahlâkı ve iktidarı sorgulayan bir ifade biçimidir.
Mizahın gücü yalnızca güldürmesinde değildir.
İnsanın gülerek fark etmesini, fark ederek düşünmesini ve bazen de düşünerek itiraz etmesini sağlayabilmesindedir.
***
Dileyelim “Gülmeye Hasret” cennet vatanımızda “Terörsüz Türkiye” yolunda uğraş verenlerin emekleri ve nükteleri boşa gitmesin ve Sayın Deniz Göktaş’ın muhakemesinden hayırlara vesile barışçıl bir karar çıksın.
