Mỹ và Iran tránh xung đột tổng lực nhưng căng thẳng tại Hormuz ngày càng tăng

Mỹ và Iran đều không muốn xung đột tổng lực, nhưng áp lực quân sự, kinh tế và cuộc đối đầu tại Hormuz đang khiến thế giằng co ngày càng khó duy trì.

Một tháng tương đối yên bình giữa Iran và Mỹ đã chấm dứt trong tuần này khi hai bên nối lại giao tranh, đẩy căng thẳng khu vực trở lại tình thế có thể bùng nổ bất cứ lúc nào sau nhiều tuần yên ắng.

Cuộc đụng độ đầu tiên diễn ra từ đêm 30/8 tới sáng 31/8, khi Mỹ tấn công các bệ phóng tên lửa của Iran trên đảo Larak, còn Tehran tuyên bố đã phóng tên lửa, UAV vào các mục tiêu quân sự Mỹ tại Jordan và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Quân đội Mỹ ngày 1/9 tiếp tục không kích các mục tiêu Iran. Hành động khiến Tehran đáp trả bằng các cuộc tấn công vào Jordan, Bahrain và Kuwait, bất chấp cảnh báo từ Tổng thống Donald Trump rằng Mỹ sẽ khiến Iran bị "giáng đòn đau hơn nhiều".

Đến ngày 5/9, hãng thông tấn Iran Tasnim đưa tin một tàu dầu bị trúng 4 tên lửa của Mỹ tại khu vực neo đậu ngoài khơi hòn đảo Kharg và các thủy thủ đang được sơ tán.

Các đòn tập kích qua lại giữa hai bên hiện chỉ ở mức hạn chế, khác với những cuộc tấn công dữ dội xảy ra hơn một tháng trước. Theo giới chuyên gia, điều này cho thấy cả Mỹ lẫn Iran đều không muốn quay lại cuộc chiến tổng lực.

"Hai bên đều chủ yếu tập trung tấn công các mục tiêu quân sự, thay vì dân sự hay hạ tầng năng lượng", Danny Citrinowicz, cựu trưởng bộ phận phụ trách vấn đề Iran thuộc Tình báo Quân đội Israel, đăng trên X.

"Không bên nào muốn quay lại cuộc chiến tổng lực", Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định.

Dù vậy, cục diện vẫn được đánh giá là nguy hiểm, bởi chỉ cần một tính toán sai lầm cũng có thể kéo cả hai bên trở lại cuộc xung đột toàn diện. Chuyên gia Azizi cho rằng việc Iran cản trở tàu thuyền qua eo biển Hormuz và sức ép kinh tế của Mỹ lên Iran đang khiến tình hình ngày càng trở nên bấp bênh.

Tổng thống Mỹ tuyên bố ông không quan tâm đến việc đàm phán với Iran. "Tôi chẳng bận tâm liệu họ có ký một thỏa thuận vốn vô giá trị với họ hay không", ông Trump nói.

Nhưng đằng sau những tuyên bố cứng rắn, người Mỹ đang cảm nhận rõ cái giá của chiến sự, khi các cuộc khảo sát cho thấy đa số người dân nước này phản đối cuộc xung đột được cho là đã khiến Washington tốn khoảng 40 tỷ USD tính đến tháng 7.

Khảo sát của Đại học Massachusetts (UMass) Amherst công bố hôm 31/8 cho thấy hơn 2/3 người Mỹ được hỏi không hài lòng với cách ông Trump xử lý cuộc chiến. Tỷ lệ ủng hộ chung của ông cũng đã giảm xuống mức 32%.

Cuộc chiến gây tổn hại cho Mỹ

Chính quyền ông Trump tin Mỹ đã chiến thắng tại eo biển Hormuz. Quân đội Mỹ hôm 1/9 tuyên bố đã hộ tống 40 tàu thương mại chở 18 triệu thùng dầu qua tuyến hàng hải này, mức cao nhất kể từ khi chiến tranh bắt đầu.

Nhưng điều đó không giúp cải thiện cục diện chung. Dù giá dầu thế giới giảm nhẹ trong ngày 3/9, mức giá nhìn chung vẫn duy trì ở ngưỡng cao. Giá xăng trung bình tại Mỹ ở mức 4,14 USD mỗi gallon (khoảng 3,7 l), cao hơn mức 3,19 USD cùng kỳ năm ngoái, theo Hiệp hội Ôtô Mỹ (AAA).

Trong khi đó, lượng dầu trong Kho Dự trữ Chiến lược của Mỹ đã giảm mạnh trong những tháng gần đây, xuống mức thấp nhất kể từ năm 1983, do chính quyền ông Trump liên tục xả kho để giảm thiểu tác động từ xung đột.

Phó tổng thống Mỹ J.D. Vance ngày 3/9 không thể đưa ra lộ trình kết thúc chiến sự cũng như mốc thời gian giá xăng có thể giảm xuống mức trước chiến tranh. Thay vào đó, ông cho rằng việc chấm dứt xung đột phụ thuộc vào phía Iran.

Về quân sự, Mỹ đang tiêu hao kho vũ khí và triển khai các khí tài quân sự đắt đỏ. Tháng trước, nhiều nguồn tin nói với CNN rằng quân đội Mỹ đã dùng gần 80% tên lửa đánh chặn của một hệ thống phòng thủ tên lửa chủ chốt. Theo hai nguồn tin am hiểu về kho vũ khí, so với trước chiến tranh, Mỹ đã sử dụng gần 80% số tên lửa THAAD và khoảng một nửa số tên lửa đánh chặn Patriot.

Nguy cơ leo thang

Nền kinh tế vốn đã gặp nhiều khó khăn của Iran đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati gần đây cảnh báo về những áp lực kinh tế mà đất nước phải chống chịu.

"Chúng ta đang hứng chịu cùng lúc 4 đến 5 thách thức khổng lồ, từ lệnh trừng phạt tối đa, phong tỏa, gián đoạn xuất khẩu dầu đến mất cân đối ngân sách. Mỗi yếu tố đều giáng đòn nặng nề lên nền kinh tế", ông nói. "Lãnh đạo một quốc gia láng giềng từng thừa nhận với tôi rằng nếu chỉ hứng chịu 1/5 những gì Iran đang trải qua, chính quyền của họ đã sụp đổ rồi".

Theo truyền thông nhà nước Iran, lạm phát đã lên mức "đáng báo động", khiến nhiều gia đình lao động không đủ tiền mua những thực phẩm thiết yếu. Lạm phát hàng năm, tính trong chu kỳ 12 tháng đến tháng 7, ở mức 66%, theo hãng thông tấn ILNA.

Arash Azizi, chuyên gia về Iran tại Mỹ, cho biết nền kinh tế Iran đã chịu thiệt hại nặng nề, nhưng các lãnh đạo nước này "hiểu rằng việc đầu hàng Mỹ có thể khiến chính quyền sụp đổ".

Do đó, Iran có thể lựa chọn leo thang căng thẳng với Mỹ, dựa trên tính toán rằng Washington không thể duy trì áp lực kinh tế vô thời hạn và bắt buộc phải phá vỡ thế bế tắc này.

Trong khi Washington dường như đang cố gắng tránh leo thang xung đột và khoanh vùng cuộc đối đầu trong phạm vi kinh tế, Iran lại theo đuổi chiến lược hoàn toàn ngược lại, theo Citrinowicz.

"Iran sẽ tiếp tục tìm cách gây gián đoạn lưu thông của tàu dầu và thách thức nỗ lực của Mỹ trong việc thiết lập một thực tế mới tại eo biển Hormuz", chuyên gia này nhận định.

Iran nhiều lần tuyên bố sẵn sàng trở lại bàn đàm phán nếu Washington tuân thủ các cam kết trong bản ghi nhớ được hai bên ký hồi tháng 6. "Tôi khẳng định nếu Mỹ thực hiện lại các cam kết theo bản ghi nhớ nói trên, Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ lập tức làm điều tương tự", Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói hôm 2/9.

Tuy nhiên, ông Trump cho biết mình hài lòng với tình hình hiện tại. "Tôi không cố ép Iran ngồi vào bàn đàm phán. Tôi thích vị thế hiện tại hơn nhiều, khi Mỹ gần như kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz và nền kinh tế Iran đang sụp đổ hoàn toàn", ông viết trên Truth Social tối 2/9, sau khi Iran đáp trả các cuộc không kích của Mỹ.

Citrinowicz cho rằng dù cả Mỹ và Iran đều hiểu rõ những rủi ro nếu leo thang mất kiểm soát, hai bên vẫn từng bước đẩy căng thẳng lên cao. "Vấn đề là thế cân bằng này khó có thể duy trì", ông cảnh báo.