Syria tận dụng vị trí địa lý để mở các tuyến vận tải dầu khí, kỳ vọng khôi phục vị thế "cửa ngõ Trung Đông" thay thế cho điểm nghẽn Hormuz.
Giữa vùng Al-Qaryatayn của Syria, những đoàn xe bồn đang ngày đêm lăn bánh trên cung đường xuyên sa mạc hướng về phía tây, đưa dầu từ Iraq tới cảng Baniyas bên bờ Địa Trung Hải. Tuyến vận chuyển này hình thành từ tháng 4, khi Iraq tìm con đường khác để xuất khẩu dầu vì eo biển Hormuz bị Iran phong tỏa.
Dòng xe tấp nập qua vùng đất hoang vu này phần nào hé lộ định hướng phát triển của chính quyền Tổng thống Ahmed al-Sharaa, người muốn dựa vào lợi thế địa lý để khôi phục vai trò là "cửa ngõ Trung Đông" cho Syria.
Nỗ lực của Syria đang nhận được sự ủng hộ từ Mỹ, bởi nhiều đồng minh của Washington ở vùng Vịnh cũng đang tìm cách giảm phụ thuộc vào huyết mạch Hormuz. "Syria muốn trở thành tuyến đường thay thế cho eo biển Hormuz. Điều này thật tuyệt vời", Tổng thống Donald Trump viết trên mạng xã hội ngày 3/9.
Để góp phần giúp Syria sớm hiện thực hóa mục tiêu, chính quyền ông Trump hồi tháng 7 thông báo hỗ trợ dự án đường ống do tập đoàn dầu khí Mỹ Chevron dẫn đầu, nối thành phố Basrah, Iraq với Baniyas theo hành lang tương tự tuyến xe tải hiện nay.
Đường ống dự kiến dài khoảng 1.600 km, trị giá 5,7 tỷ USD và có công suất vận chuyển hai triệu thùng dầu mỗi ngày. Dự án cần hai năm rưỡi để hoàn thiện và không thể thay thế hoàn toàn hoạt động vận chuyển bằng tàu biển qua Hormuz, nhưng sẽ giúp các nhà xuất khẩu Iraq có thêm một tuyến đưa dầu ra thị trường.
Khi công bố dự án cùng các quan chức Syria và Iraq, đặc phái viên Mỹ Tom Barrack nói đường ống có thể khiến eo biển Hormuz trở thành "chuyện không đáng bận tâm".
Phó giám đốc Tập đoàn Dầu mỏ Quốc doanh Syria (SPC) Ahmad Qubbaji cho biết hợp đồng dự kiến được ký trong tháng 9 và SPC sẽ phụ trách vận hành hệ thống. Các bên đang thảo luận phương án an ninh và Mỹ cũng sẽ hỗ trợ đảm bảo an toàn cho công trình này.
"Đó vẫn là một dự án của Mỹ", ông Qubbaji nói. "Mỗi ngày đang có 5.000 xe tải từ Iraq đến đây mà không xảy ra bất kỳ sự cố an ninh nào".
Chính quyền Tổng thống Sharaa cũng hướng đến những mục tiêu lớn hơn. Ông Qubbaji đã trao đổi với giới chức Qatar về khả năng kéo dài đường ống tới nước này. Doha còn bày tỏ quan tâm tới việc xây dựng một đường ống khác xuyên Syria để vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng tới Baniyas.
"Kuwait và Bahrain cũng có thể quan tâm tới việc kết nối với đường ống Iraq - Syria để xuất khẩu dầu qua Địa Trung Hải", theo Mohamad Ahmad, nhà kinh tế và chuyên gia năng lượng tại Karam Shaar Advisory, công ty tư vấn chuyên về Syria.
Các trung tâm xuất khẩu dầu khác của Trung Đông như Arab Saudi cũng đang đối mặt với bài toán khó. Sau khi Hormuz bị phong tỏa, Riyadh bắt đầu chuyển hướng dầu về phía biển Đỏ. Tuy nhiên, lực lượng Houthi ở Yemen, được Iran hậu thuẫn, cũng đã đe dọa hoạt động hàng hải tại khu vực.
"Đây là lần đầu tiên chúng ta chứng kiến một cuộc khủng hoảng như vậy. Tôi cho rằng tuyến đường quan trọng nhất đối với tất cả sẽ là qua Địa Trung Hải", ông Ahmad nói.
Giới chức Syria cho rằng tiềm năng trở thành một trung tâm trung chuyển khu vực của nước này không chỉ giới hạn ở dầu khí.
Syria gần đây đã ký thỏa thuận với Thổ Nhĩ Kỳ và Arab Saudi nhằm khôi phục một tuyến đường sắt có từ thời Ottoman. Tuyến này sẽ nối châu Âu với khu vực biển Đỏ thông qua Syria, tạo thêm một lựa chọn thay thế cho eo biển Bab al-Mandab và kênh đào Suez. Syria và Iraq cũng đã ký các thỏa thuận tạo điều kiện cho xe tải vận chuyển hàng hóa từ vùng Vịnh tới châu Âu.
"Mọi nguồn năng lượng trên thế giới đều có thể đi qua Syria. Chúng tôi có thể xây đường ống, đường bộ và tất cả các loại hình trung chuyển", ông Qubbaji nói.
Vị trí địa lý từ lâu đã là một lợi thế của Syria. Thủ đô Damascus và thành phố Aleppo từng nằm trên những tuyến thương mại nối Đông với Tây, nơi hàng hóa từ nhiều khu vực đi qua trước khi đến các thị trường khác. Chính quyền ông Sharaa đang tìm cách khôi phục lợi thế đó, khi các lệnh trừng phạt quốc tế được nới lỏng và quan hệ của Damascus với một số nước được cải thiện.
Nhưng khi đi dọc tuyến đường dự kiến của đường ống, dấu vết chiến tranh vẫn hiện rõ. Một trạm bơm khổng lồ gần biên giới Iraq thuộc tuyến đường ống Iraq - Syria từ những năm 1950 từng bị phiến quân Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng chiếm giữ rồi bị Mỹ không kích phá hủy, đến nay vẫn là đống đổ nát.
Quân đội Syria đang rà phá bom mìn còn sót lại ở khu vực sa mạc gần tỉnh Anbar của Iraq. Trong khi đó, tàn dư của phiến quân IS ẩn nấp trong sa mạc thỉnh thoảng vẫn thực hiện những vụ tấn công vào lực lượng chính phủ.
Chuyên gia năng lượng Gabriel Mitchell tại viện chính sách GMF cảnh báo an ninh sẽ là thách thức hàng đầu đối với bất kỳ đường ống nào đi qua Syria. Đường ống có thể dễ bị các nhóm vũ trang tấn công, trong khi đây lại là khoản đầu tư trị giá nhiều tỷ USD có vòng đời khoảng 30 năm.
Theo ông Mitchell, vấn đề đặt ra là ai sẽ bảo đảm an ninh, làm thế nào để bảo hiểm cho công trình và điều gì xảy ra nếu chiến sự tại Hormuz kết thúc khiến các công ty dầu khí không còn muốn đầu tư quá nhiều tiền vào một tuyến đường ống mới.
An ninh không phải trở ngại duy nhất. Nội chiến kéo dài 14 năm đã để lại những khoảng trống lớn trong ngành năng lượng Syria. Các mỏ dầu, đường sá, nhà máy và hệ thống vận chuyển đều chịu thiệt hại hoặc không được đầu tư đúng mức trong thời gian dài.
Hệ thống giao thông cũng chưa đáp ứng được kỳ vọng mới. Các tài xế Iraq vận chuyển dầu tới Baniyas cho biết đường sá Syria nhiều ổ gà, chất lượng kém hơn đáng kể so với các tuyến đường ở Iraq. Lượng xe tải tăng nhanh cũng khiến tai nạn xảy ra thường xuyên.
Tại một chốt kiểm soát ở Al-Qaryatayn, nhân viên an ninh Syria Abu Ahmad, 39 tuổi, phụ trách ra hiệu cho các xe chở dầu và ôtô qua lại theo mọi hướng, về phía tây tới Địa Trung Hải, phía đông tới vịnh Ba Tư, phía bắc tới Thổ Nhĩ Kỳ và phía nam tới Jordan.
10 năm trước, Ahmad là tay súng thuộc lực lượng Quân đội Syria Tự do đối lập được triển khai tại Al-Qaryatayn để chiến đấu "với tất cả các bên khác". Khi đó, lái ôtô dân sự đi qua khu vực đã là việc đầy nguy hiểm, chưa nói đến những đoàn xe chở dầu có giá trị.
"Tạ ơn Thượng đế, tất cả đã kết thúc", Ahmad nói. Giờ đây, anh đã hiểu vì sao nơi này từng là chiến trường mà các bên tranh giành quyết liệt. "Chúng tôi đang ở ngã tư của Trung Đông".
