Bước qua tuổi 40, nam giới có thể thấy giảm ham muốn, mệt mỏi, khó duy trì cơ bắp; trong khi phụ nữ thường đối mặt với chu kỳ kinh thất thường, bốc hỏa, mất ngủ hay khô rát âm đạo. Nhiều người mặc định đây là dấu hiệu của "giảm testosterone" hay "tiền mãn kinh".
Tuy nhiên, theo TS.BS Ngô Thị Kim Oanh, Trưởng khoa Châm cứu - Dưỡng sinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, cơ chế biến đổi hormone ở hai giới hoàn toàn khác nhau và tuổi 40 không phải "điểm gãy" khiến nội tiết tụt dốc không phanh.
Nam giới: Testosterone giảm dần, phụ thuộc lối sống
Testosterone do tinh hoàn sản xuất, giữ vai trò quan trọng đối với chức năng sinh sản, ham muốn tình dục, mật độ xương và khối cơ.
Hiệp hội Tiết niệu châu Âu nhấn mạnh, tuổi tác chỉ là một phần nguyên nhân khiến testosterone suy giảm. Tốc độ suy giảm ở mỗi người chịu tác động lớn từ sức khỏe tổng thể. Người thừa cân, béo phì, đái tháo đường type 2, hội chứng chuyển hóa, bệnh thận mạn, rối loạn giấc ngủ hoặc dùng một số loại thuốc sẽ giảm hormone nhanh hơn người duy trì cân nặng hợp lý và vận động đều đặn.
Dấu hiệu gợi ý testosterone thấp:
Rõ nét nhất ở chức năng tình dục: giảm ham muốn, giảm hoặc mất cương tự nhiên vào buổi sáng, khó duy trì cương.
Biểu hiện toàn thân: giảm năng lượng, teo cơ, khó tập trung, thay đổi tâm trạng.
Dù vậy, mệt mỏi hay rối loạn cương không đồng nghĩa với thiếu hụt testosterone. Triệu chứng này có thể bắt nguồn từ căng thẳng, thiếu ngủ, bệnh tim mạch, huyết áp, xơ vữa mạch máu hoặc tâm lý. Đôi khi, rối loạn cương chính là chỉ dấu sớm của các bệnh lý chuyển hóa chưa được phát hiện.
Để chẩn đoán suy sinh dục nam, bác sĩ cần kết hợp thăm khám lâm sàng và xét nghiệm testosterone toàn phần vào buổi sáng ít nhất hai lần. Testosterone không phải "thuốc trẻ hóa" để tự ý dùng. Việc lạm dụng sản phẩm tăng nội tiết không rõ nguồn gốc có thể che lấp bệnh nền nguy hiểm, thậm chí ức chế trục nội tiết và cản trở quá trình sinh tinh ở người có kế hoạch sinh con.
Phụ nữ: Tiền mãn kinh là giai đoạn chuyển tiếp dao động
Sau tuổi 40, số lượng và chất lượng nang noãn buồng trứng suy giảm, dẫn đến sự xáo trộn của estrogen và progesterone.
Khác với nam giới, hormone nữ không hạ đều theo đường thẳng mà trồi sụt thất thường. Do đó, phụ nữ có thể trải qua vài tháng kinh nguyệt bình thường, xen kẽ các đợt trễ kinh, rong kinh hoặc bốc hỏa, mất ngủ từng đợt.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phần lớn phụ nữ bước vào thời kỳ mãn kinh tự nhiên trong độ tuổi 45-55. Mãn kinh chỉ được xác định khi người phụ nữ mất kinh liên tục suốt 12 tháng mà không do bệnh lý khác.
Hai lưu ý quan trọng giai đoạn này:
Vẫn có khả năng mang thai: Khi kinh nguyệt thất thường, buồng trứng vẫn có thể phóng noãn tự nhiên. Phụ nữ chưa chính thức mãn kinh vẫn cần biện pháp tránh thai phù hợp nếu chưa muốn có con.
Không bắt buộc xét nghiệm tràn lan: Viện Y tế và Chất lượng Điều trị Quốc gia Anh (NICE) khuyến cáo, phụ nữ trên 45 tuổi có triệu chứng kinh nguyệt và thể chất điển hình có thể được chẩn đoán mà không cần xét nghiệm hormone, bởi nồng độ hormone dao động liên tục tại từng thời điểm. Xét nghiệm chỉ cần thiết khi có triệu chứng trước 40 tuổi (nghi suy buồng trứng sớm) hoặc biểu hiện không điển hình.
Khi nào cần can thiệp y tế?
Việc sử dụng liệu pháp hormone thay thế đòi hỏi sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa dựa trên tiền sử bệnh lý, mức độ ảnh hưởng và nguy cơ cá nhân:
Ở nam giới: Liệu pháp testosterone chỉ áp dụng khi đã xác định rõ tình trạng suy sinh dục qua xét nghiệm, không dùng cho mục đích tăng cơ hay chống lão hóa đơn thuần.
Ở nữ giới: Liệu pháp hormone mãn kinh giúp giảm bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm và khô rát sinh dục, nhưng không phải lựa chọn bắt buộc cho mọi trường hợp. Với các triệu chứng nhẹ, người bệnh có thể cải thiện tốt nhờ chỉnh sửa lối sống, chế độ ăn, tập luyện và kiểm soát căng thẳng.
Không nên quy mọi bất thường ở tuổi trung niên cho suy giảm nội tiết. Tình trạng mệt mỏi, tăng cân hay rối loạn giấc ngủ có thể là dấu hiệu cảnh báo của bệnh tuyến giáp, tim mạch, thiếu máu hoặc trầm cảm.
Khi nhận thấy rối loạn cương kéo dài ở nam giới, hoặc phụ nữ bị chảy máu âm đạo sau khi đã dứt kinh trên 12 tháng, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa thăm khám sớm để được điều trị kịp thời.
