Các đơn vị Việt Nam và Nga muốn chuyển hợp tác từ đề tài riêng lẻ sang dự án có sản phẩm, lộ trình thương mại hóa, đặc biệt về năng lượng, lượng tử và đào tạo nhân lực.
Các đề xuất được đưa ra tại hai phiên chuyên đề về nghiên cứu, phát triển công nghệ chiến lược, nhân lực và kết nối ứng dụng, chuyển giao công nghệ tại Diễn đàn Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Liên bang Nga: Kết nối công nghệ chiến lược, ngày 9/9 tại Moscow, do Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức.
Ông Nguyễn Phú Hùng, Vụ trưởng Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ - Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng cách tiếp cận mới của Việt Nam là lấy bài toán thực tiễn làm điểm xuất phát, từ đó xác định sản phẩm và công nghệ lõi cần làm chủ.
Việt Nam đã xác định 10 nhóm công nghệ chiến lược, 30 nhóm sản phẩm công nghệ chiến lược và 20 bài toán, nhiệm vụ lớn. Theo ông, danh mục này không phải đích đến mà là công cụ để tập trung nguồn lực giải quyết những vấn đề lớn của bộ, ngành, địa phương.
Từ đó, ông đề xuất ba chuyển dịch trong hợp tác Việt - Nga: từ đề tài đơn lẻ sang dự án có sản phẩm và lộ trình thương mại hóa; từ hợp tác chủ yếu giữa viện, trường sang mô hình có doanh nghiệp tham gia, đầu tư và tiếp nhận ngay từ đầu; và từ đào tạo chung sang đào tạo nhân lực gắn trực tiếp với các dự án công nghệ.
Các lĩnh vực hợp tác được nhắc đến như: năng lượng hạt nhân, an ninh mạng, AI, công nghệ lượng tử, vật liệu tiên tiến, vệ tinh tầm thấp và hàng không vũ trụ. Mục tiêu đến giai đoạn 2027-2030 là đưa các sản phẩm do hai bên cùng phát triển tiếp cận thị trường ASEAN.
Nhiều đề xuất hợp tác giữa doanh nghiệp, viện, địa phương
Một dự án hợp tác lớn được đề cập tại diễn đàn là Trung tâm Khoa học Công nghệ Hạt nhân tại Đồng Nai, với lò phản ứng nghiên cứu công suất 10-15 MW. Nhấn mạnh trung tâm không chỉ phục vụ nghiên cứu và an toàn hạt nhân mà còn sản xuất các đồng vị phóng xạ phục vụ y tế và nghiên cứu chiếu xạ silicon để tạo vật liệu bán dẫn, TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Năng lượng nguyên tử Việt Nam, đề xuất hợp tác với đối tác Nga để phát triển năng lực làm chủ toàn bộ chuỗi công nghệ, từ đào tạo, thiết kế, chế tạo, lắp đặt đến vận hành, bảo dưỡng và sửa chữa.
Trong khi đó, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PetroVietnam) đưa ra bài toán ứng dụng trực tiếp trong công nghiệp: làm chủ công nghệ in 3D kim loại và vật liệu cho in 3D. Ông Phan Tử Giang, Phó tổng giám đốc PetroVietnam, cho biết doanh nghiệp muốn cùng đối tác Nga phát triển công nghệ chế tạo các chi tiết kỹ thuật, hướng tới mô hình "kho kỹ thuật số" và sản xuất theo nhu cầu. Dữ liệu thiết kế được số hóa, các chi tiết hỏng có thể được chế tạo tại hoặc gần nơi vận hành, giúp giảm tồn kho và rút ngắn thời gian cung ứng.
Ông Giang đề xuất hai bên cùng lựa chọn các bài toán công nghiệp cụ thể, phối hợp thiết kế, mô phỏng, tối ưu chi tiết, phát triển thông số công nghệ, đánh giá vật liệu, xử lý nhiệt và kiểm tra không phá hủy. Sau đó, các sản phẩm sẽ được kiểm định, chuẩn hóa và chứng nhận trước khi mở rộng ứng dụng.
"PetroVietnam nhìn nhận việc hợp tác với Liên bang Nga không đơn thuần là đi mua thiết bị, mà là cơ hội xây dựng năng lực công nghệ dài hạn", ông Giang nói.
Ở phía Nga, GS.TS Nikolai Rogalev, Hiệu trưởng Đại học Năng lượng Quốc gia Moscow (MPEI), đề xuất một số chương trình hợp tác tập trung vào năng lượng và nhân lực. Đáng chú ý là phòng thí nghiệm chung về hệ thống năng lượng thông minh và lưới điện vi mô, nghiên cứu nguồn điện phân tán, điều khiển số, lưu trữ năng lượng và tích hợp năng lượng tái tạo.
MPEI cũng đề xuất thành lập khoa đào tạo chung về điện hạt nhân, đồng thời xây dựng trung tâm nghiên cứu chung về lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) với các viện, trường và doanh nghiệp Việt Nam.
Trong lĩnh vực công nghệ mới, TS Ekaterina Solntseva, Giám đốc phụ trách Công nghệ lượng tử của Rosatom, đề xuất ba hướng hợp tác với Việt Nam: xây dựng lộ trình phát triển công nghệ lượng tử phù hợp với nhu cầu trong nước, triển khai các dự án ứng dụng cụ thể và đào tạo nhân lực chuyên sâu. Theo bà, hợp tác nên đi từ việc xác định nhu cầu đến thử nghiệm các ứng dụng thực tế, đồng thời xây dựng đội ngũ để hình thành năng lực công nghệ lượng tử lâu dài tại Việt Nam.
Ở cấp độ địa phương, ông Vladimir Mazur, Thống đốc tỉnh Kaluga, đề xuất hợp tác với Việt Nam về vật liệu mới, y học hạt nhân và nông nghiệp công nghệ cao. Kaluga sẵn sàng phối hợp chuyển giao công nghệ vật liệu composite, gốm kỹ thuật và sản xuất đồng vị phóng xạ phục vụ y tế.
Phát biểu kết luận, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định đánh giá phiên thảo luận đề xuất nhiều giải pháp đáng lưu ý, từ hợp tác về máy tính lượng tử, vật liệu tiên tiến, năng lượng nguyên tử, đến đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược và chuyển giao công nghệ trong lĩnh vực năng lượng.
Ông cho biết Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ rà soát toàn bộ đề xuất và sáng kiến tại diễn đàn, đưa vào Chiến lược hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam - Liên bang Nga giai đoạn tiếp theo.
"Chúng tôi sẽ ưu tiên các chương trình trao đổi, thực tập, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho doanh nghiệp hai nước tiếp cận kết quả nghiên cứu chung", ông nói.
