Lương 22 triệu đồng mỗi tháng cùng khoản tiết kiệm dự phòng hơn 100 triệu đồng ở tuổi 28, Minh Hoàng, vẫn luôn sống trong cảm giác bất an thường trực.
Bữa trưa của Minh Hoàng gói trong một tô mì tôm. Nam kỹ sư phần mềm 28 tuổi ở Tây Ninh lĩnh 22 triệu đồng mỗi tháng, giữ hơn 100 triệu đồng dự phòng, suốt nhiều tháng qua từ chối mọi lời mời gặp bạn bè. Anh tự cắt tóc ở nhà bằng chiếc kéo cũ, hoãn lịch khám sức khỏe định kỳ, lần này rồi lần nữa.
"Chỉ cần lỡ chi thêm 30.000 đồng cho một món ăn ngoài kế hoạch, tôi mất ngủ cả đêm, ngồi bật dậy mở ứng dụng ngân hàng tính lại từng đồng", Hoàng kể.
Tài khoản của anh chưa bao giờ cạn, nhưng cảm giác bất an thì không rời. Biến cố tài chính của gia đình trong quá khứ, cộng tin tức dồn dập về lạm phát, giá nhà, khiến Hoàng xem khoản tích lũy của mình như muối bỏ biển.
"Cột mốc tài chính an toàn cứ lùi xa mỗi khi tôi tiến lại gần", chàng trai bày tỏ.
Phương Anh, 26 tuổi, chuyên viên môi giới chứng khoán tại TP HCM, sống theo cùng một công thức. Lương 25 triệu đồng, tiết kiệm hơn 200 triệu đồng, hai năm không mua một bộ quần áo mới. Cô ăn thực phẩm đóng gói qua ngày, từ chối mọi chuyến đi cùng đồng nghiệp.
Làn sóng sa thải trên bản tin và tiêu chuẩn "phải có tiền tỷ trước tuổi 30" trên mạng xã hội dựng lên trong đầu cô một vạch đích không ai chạm tới. "Mỗi lần nhìn số dư tài khoản sụt giảm dù chỉ một chút qua tin nhắn thông báo, tim tôi đập thắt lại như thể mình sắp trắng tay đến nơi", cô nói.
Thạc sĩ Tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, chỉ ra rằng tình trạng nhận thức sai lệch về tiền bạc chưa phải là một chẩn đoán tâm thần chính thức trong cẩm nang DSM-5-TR hay ICD-11. Đây là dạng sai lệch nhận thức khi cảm nhận chủ quan về mức độ giàu nghèo không phản ánh đúng thực tế khách quan.
"Rắc rối không bắt nguồn từ con số dư tài khoản, mà nằm ở ý nghĩa tâm lý gán cho đồng tiền. Khi một người lấy tiền bạc làm thước đo độc nhất cho giá trị bản thân, câu hỏi về số tiền sở hữu lập tức chuyển hóa thành câu hỏi về phẩm giá cá nhân", chuyên gia phân tích.
Áp lực này nảy sinh từ thói quen so sánh liên tục trên mạng xã hội kết hợp cùng các thông tin tiêu cực về kinh tế. Người trẻ sống trong dòng so sánh không ngắt, lấy chuẩn mực của người xa lạ và viễn cảnh xấu nhất trên bản tin làm mốc đo đời mình. Cơ thể phản ứng theo. Trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, đường dẫn nội tiết tiết cortisol khi con người nhận diện nguy hiểm, vốn dành cho các tình huống ngắn. Bị bật liên tục, nó ăn vào giấc ngủ và khả năng tập trung. Từ đó hình thành một vòng lặp: nỗi lo tiền chiếm dụng tài nguyên não bộ, hiệu suất làm việc giảm, cơ hội nghề nghiệp hẹp lại, và niềm tin "mình chưa đủ giỏi" được củng cố thêm một lớp.
Cái giá không dừng ở cảm xúc. Hoàng hoãn khám sức khỏe định kỳ để tiết kiệm, đúng động tác khiến một bệnh lý im lặng có thời gian tiến triển. Chế độ ăn xoay quanh mì gói và thực phẩm đóng gói kéo dài hai năm như của Phương Anh thiếu chất xơ, vi chất và nạp thừa muối. Khoản tiền hai người dồn vào tài khoản, ở kịch bản xấu, sẽ chảy ngược ra dưới dạng chi phí điều trị.
Để thoát khỏi áp lực vô hình, ông Thiện khuyến nghị người trẻ cần rạch ròi ba khái niệm: Tài sản - Thành tựu - Giá trị con người. Mức thu nhập phản ánh giá trị kinh tế của lao động trong một thị trường nhất định, không đại diện cho toàn bộ phẩm giá một cá nhân. Những yếu tố như năng lực chuyên môn, trách nhiệm, các mối quan hệ lành mạnh và vốn sống không hiển thị trên ứng dụng ngân hàng nhưng mang tính quyết định đến chất lượng sống. Thay vì lấy lối sống của người khác làm thước đo, mỗi người cần xây dựng hệ quy chiếu riêng dựa trên hoàn cảnh và giá trị cá nhân.
Sau các buổi tham vấn tâm lý, Hoàng và Phương Anh bắt đầu tập thiết lập lại hạn mức chi tiêu cho nhu cầu sống cơ bản, học cách tháo gỡ cảm giác tội lỗi vô lý gắn liền với tiền bạc.
Đứng trước quầy cơm trưa quen thuộc, lần đầu tiên sau hai năm, Hoàng gọi thêm một đĩa rau xào và phần thịt 15.000 đồng, thong thả ăn hết bữa mà không còn mở màn hình điện thoại để rà soát số dư.
Phương Anh cũng vừa đặt chiếc áo sơ mi mới toanh vào giỏ hàng sau nhiều tháng đắn đo, đồng thời bấm nút xác nhận tham gia chuyến dã ngoại cuối cùng cùng nhóm đồng nghiệp. Nhìn tin nhắn ngân hàng báo trừ tiền, nhịp thở của cô gái trẻ đã không còn gấp gáp.
